Mirat-ı Bursa yahud Bursa Hatıraları (1906) , Hasan Taib Efendi


Hat?ra

yahud

Mirat? Brusa



Eser



Haremeyn Muhteremeyn payellulerinden ?am ?erif Kad?s? esbak El Seyyid Hasan Taib Efendi




Maarif Nezaret celilesinin pi 17 Zilkade sene 324 ve fi 20 Kanun Evvel sene 322 tarih
ve üçüncü cildin 281/1301 muerolu ruhsatnamesiyle

Hüdavendigar Vilayeti Matbaas?nda Tab Olunmu?dur


Sene 1323(1905-06)

HATIRA

- yahud -

* Mirat-? Bursa *

Mukaddime

Bir insan ya?amakda oldu?u memleketin haline mühimelmekan matlu? olmak mebcuriyetinde bulunmas? tabiidir. ??te bu mecburiyet icabetindendir ki ?imdiye kadar bir çok erbab-? kalemin mensub olduklar? memleketin hali haz?rda bulundu?u ?ekil ve suretini marif olarak husule getirdikleri esere iktifaen ?imdi içinde bulundu?um Brusa (Bursa) ?ehrinin havi oldu?u mahallet asar kad?yete ve te'sisat hayriyesiyle baz? merakd mütebarike ve eman?n? gösterir sath?ca bir esere böyle tesadüf olunamamakda idi.

?u suret (Mirat ?stanbul) nam?yle tertib olunan eser fevaid getir matlu?a güzar naçizanem oldukça velevki aciz olsun öyle bir eserin vücuda getirilmesine medar te?vik olub binen alehe bu te?vikat neticesi olarak kasrane bu eserin dahi meydana ç?kmas?na muvaffakiyet has?l oldu. ?u eser acizanemde tesadüf olanacak hatayat?n?n dahi nazar afv ve sefh iyle ba?laca?? itikad?nday?m.

Heman Cenab Rab manen veli nimet bi nimetimiz matbu azam akdan?m?z padi?ah?m?z efendimiz Hazretlerinin duri celil humayunlar?n? ihsan odur alim ve arifan ve amir ve ikbal ?ahanelerini mezdad ve feravan buyursun amin.
?nsan ya?amakda oldu?u memleketin haline velev bir dereceye kadar olsun matlu? olmak mecburiyetinde bulunmas? tabi bulunan kaideye itbaen ?ehrin bir nebzecik ahval tarihiyesinden bahs olunmak icab itdi.

(Hüdvendigar vilayeti) zaman? kadimde (bitinya),(mizya), (frigya) nam?yla üç hataya münk?s?m idi. Bitinya _ filasl vilayetin ?imdiki Brusa ve Ertu?rul sancaklar?n? te?kil iden garb ?imal k?sm?ndan ve ?zmir sancag?yla Kastamonu vilayetinin k?sm garbiyesinden ibaret olub ba?luca mamureleri Pruza "Brusa" Nikeya ?znik Herakleya Erikli Halidinya Kad?köy ?ehirleri idi bunlardan Brusa ?ehri pek kadim olub Btinya hükümdar? Prusyas taraf?ndan miladdan 2000 sene evvel ve ve tesis ve an?n nam?yla tesmiye olunmu?dur. Bade rumlular?n zabt?na geçerek Rum Devletinin ?ark ve garb imparatorluklar?na ayr?lmas? üzerine ?ark Roma imparatorluklu?u yani Konstantiniyye makrolgu hususuna dü?mü? nihayet badei saltanat abd medet olan Sultan Osman Gazi hazretlerinin evahir sltanatlar?na mesadif olan 726 tarih hicriyesinde mahdumlar? Sultan Orhan Gazi hazretleri taraf?ndan feth ve zabt iyle Devleti Aliyyei Osmaniye ye payi taht ithaz olunmu?dur.

?ehri ?ehir Konstant?n?yye payi taht saltanat ihtisaz buyuruldukdan sonra Brusa ?ehri Sultan Hüdavendigar Hazretlerinin nam aluyyelerine nisbeten Hüdavendigar tesmiye olunan vilayet merkez olmu? ve Türkiyat güne günün semeresi olarak bu günkü mertebei kemali bulmu?dur.
?ehri mezkur Anadolunun büyüklükçe ikinci, letafetce birinci derece olan ?ehirlerinden olub ?stanbulun 80 ve sahil bahrin 20 kilometre cenubunda 40 derece 2 dk 82 saniye arz ?imal ve 28 derece 58 dakika 27 saniye tol ?arkide Ke?i? Da??n?n ?imal garb? eteginde kain ve güzel bir ovaya naz?rd?. Nüfus mevcudesi 1313 senesi istatistike nazaran 63,364 olub bunun 48,053ü müslim 10311i gayrimüslimdir.?ehir ovan?n kenar?ndan ba?layarak Ke?i? Da?? ete?inde gitdikce kesb irtifa iyledi?inden uzakdan gayet latife bir manzara arz ider. ?ehrin önünde desti kudretin en tabi bediinden biri olan behi?t asa cisim bir ovaya mümted oldu?u gibi üst taraf?nda eflaka serçegan ve zirveleri daimi suretde kar ve bulutla mestur olan Ke?i? Da?? bulunur.

Brusan?n akarsulr? ziyade olub bunlar meyan?ndaki su ile Kavaksuyu ?stanbulun karakulak ve Çaml?ca sular?na muadil labilir. Gümü?suyu dahi Kavaksuyu kadar leziz ve hafifdir. Yenisu pek hafif oldukdan maade kavi ve haz?m oldu?undan kefesine merci tutulmak laz?m gelur. P?narba?? suyu bunlara nisbetle cüzi agyarca isede GÖkderenin suyu agyar olmayub hususuyla uzak bir mesafeden geldi?inden daima havalanm?? ve ?erbe salih bir halde bulunmu? olur. Ancak yollar? muhafazal? olmad???ndan nezafetine mutaib derecede itina olunamamakdad?r. Brusan?n

Sf - 4

dahil ve haricde Ali?ar, Akçagalyan, Altunoluk, Müftü sular? gibi daha bir çok meyha leziz cari isede bunlar? ayr? ayr? zikrinden sarf? nazar idilerek yaln?z ?ehrimiz hangi taraf?nda ve hangi soka??nda geçilse su ?ar?ld?s?n?n kulakdan münkati olmad??? neka?tei sahife takdir ve istihan olunur.

?ehrin en güzel ve ma?mur mahallesi Sedba?? dinilen mahalle olub oradan akan derenin üzerinde bir kaç aded kârgir köprü mevcuddur. Bu köprülerden biri ve en cesimi ?ehrin en galbelik ve i?lik noktas?n? te?kil ider. Derun ?ehirde ceman 10468 hane 165 cami ve mescid 27 medrese 36 tekye ve zaviye 6 kilise 3 havra 10 otel 49 han 62 hamam 41 fabrika 37 dabakhane 17 boyahane 100 furun 10 acezehane 3 tiyatro 1 ?slahhane 1 hastahane 1 darelaceze 1 umumi ba?çe ve birer rü?diye askeriye ve mülkiye ve bir anas rü?diyesi 22 ibtidaiye mektebi ve bir matbaa vilayet iyle iki aded hususi matbaa ve birer askeri ve mülki idadi vard?r. Bunlardan ba?ka 263 kahvehane 80 meyhane 2930 dükkan ve magaza 29 de?irmen mevcuddur. Eser semt ve mahallete taksim olundu?undan ?ehrin ebniyei kadime ve aliyyesi bulunduklar? semt ve mahallede beyan olunacakd?r.
Hüdavendigar Gazi hazretlerinin 791 senesi ?ehri ?aban?n?n be?inci günü Kosova muharebei me?huresinde ?ehiden irtihalbuyurmalar?yla naa?? magkirat nak??lar? Brusaya nakl olunarak Çekirge nam mahaldeki cami ?erif ve imaret amireleri kar?usunda kain türbei muhteremede defin han ?t?rnak olmu?dur.

Türbei ?erifei mezkura gayet latif ve pek müzeyyendir. Sekiz aded mermer direk üzerine in?a olunmu?dur. Derununda gazii me?erilaeyhin harbde giydikleri z?rhl? gömlek yald?zl? ve imameli tac ?erifleri ve bir atlas h?rka, bir uzun ve mesni kilid ve meftah ve eday? salata haz?r itdikleri bir aded ceylan derisi seccade türbei ?erifeyi ziyarete gelen zevad taraf?ndan ayruca tekrimen ziyaret olunur.

?? bu türbei muhteremede Gazi merhumun dört hem?iresiyle baz? zevat? kiram?n makbereleri mevcuddur. Çekirge nam?yla maruf olan zat? ?erifde türbei ?erifei mezkure diyar?na muttas?l makberede medfun bulunmu? ise de senk mezar?nda yaz? yokdur.

Türbenin letafet ve zerafeti nisbetinde ba?çeside gayet latif ve müzeyendir. Güzel bir türbedar odas?yla bunun arka cihetinde umuma tenzhane olarak in?a olunan naz?r oba bir kö?k vard?r. Ba?çenin orta yerinde hayretcah?a bir ?ad?rvan mevcud olub havi oldu?u alt? muslugun nasf?ndan s?cak su ve di?erinden so?uk su cereyan itmekde ve buralar? sayadar iden ç?nar, sö?üd a?açlar? ba?çeye letafet de?er virmektedir. Bu muhterem türbeyi ziyarete gelen zevad?n temin isitrahat?na hd?m ba?çede bir de kahveci bulunmaktad?r. Cennetmekan me?arileyhin nam namei sultanlar?na izafetle bina olunan cami ?erifde türbei ?erife kadar müzeyyen ve latif olarak in?a olunmu? ve asr?n Türki mimarisi orada gösterilmi?dir.

Sf - 5

Kargir olarak in?a olunan bu cami ?erif harikulade bir kaidei ma?muru taht?nda yapm??d?r. Bir cami tasvir idiniz ki üzerinde medresesi olsun. ?an ve azamet ?slamiyeyi Eflake ç?karan metin kaba iyle minaresi bulunsun. Derununde talebei ilum olan i? bu medrese iki kebirdir sahan?yla on alt? hacereyi havidir. Brusa dersiamlar?ndan Mekremetlü hadimi Hasan Efendi mevcud talebeye tedris iyle me?guldur. Gazi merhumun hayran?ndan yine bu civarda bir imaret mevcuddur ki nam alilerini tekrimen yade o civar? yeniden mecbur ider.
Çekirgede bulunan hanelerin heman kefesinden s?cak su cereyan iderek bu suretle evlerde pek çok hamamlar? mevcud isede umumi olarak buyu güzel servinaz, hüsnü güzel, vesinler, Çekirge, Giceli, delferah namlar?ndayd?. Adr ?l?ca mevcud olub derunlerinde bir ev kar?k havuzlar? mesbut camekanlar? vard?r. Ve haricen otel ve mükemmel daireler bulunub dersaadet ve mahal saireden gelen misafirin buralarda sakin olurlar. Bu ?l?calar suyunun menba? eski kapluca suyu menba?ndan gelur. Zirde zikr olunacak be? hammal burada çeyrek saat kadar ?ehre karibdir.
Çekirge nam mevki fer hafzada vak? olan i? bu kapluca içerisinin binas? kadim isede cennetmekan Hüdavendigar Gazi Hazretlerinin emriyle in?a ve tesis ve muahharan dahi Sultan Y?ld?r?m Bayezid Veli Hazretlerinin emriyle tecdid olunub derununda biri büyük di?eri küçük iki havuz ve etraf?nda muteadid kurnalar ve büyük bir so?uklu?u bir çok banyo havuzlar? oldu?u gibi haricde kebir camekan ve ortas?nda büyük bir ?ad?rvan ve derunundaki ötelerden ba?ka etraf?nda sahraya naz?r öteleri dahi mevcuddur.

Mai carisinin derecesi uzakda olan menba??nda(25,26) derece isede hamam mezkurda (34) b?çak derece tenzilidir. ?ttisalinde nesvane mahsus ba?ka bir umumi k?s?m dahi vard?r ki buna Armudlu tesmiye olunur. Havas tabiyesi - Emraz cildiye ve alel mefas?la ve bat?n tabiin olunan tecvif malum iyle bat?n esfel ?tlak asab hicruyenin ihtilalinden ne?et iden asbiyeye nefi ve faidesi mücrebdir.
Brusa ?ehrinin cihet garb?yesinde bulunan ve her biri birer hassei tabiyeye malik olma?la ?öhretgir afak olan Yeni Kapl?ca ?ehrin ma?ruf Bademli mesiresi kurbunda olarak heyet cesimei kadimesi (Sultan Süleyman) Han Gzi hazretlerinin ahd saltanatlar?nda sadrazam Ç?galzade Rüstem Pa?a merhum taraf?ndan bir kat daha tevsi? ve in?a idilmi?dir.

Derununda büyük di?eri küçük iki havuz olub suyu ibtida küçük havuzuna ve oradan büyük havuza dökülür. Bunun etraf?nda müeaddid kurnalar iyle iki cihetinde envai çini ta?lar?yla müzeyyen iki halveti bulunub sa? tarafdaki halvetde Rükkan Hususi tabir olunur bir küçük havuz vard?r. Haricinde cesim so?uklu?u iyle ortas?ndaki ufak f?skiyeden

* Vefat idub yirine Mekremetlü Haf?z Osman Efendi tayin olunmu?dur

Sf - 6

mai bard feveran ider. Bir taraf dahi mestdil el ?ekil At Havuzu dinilur bir havuz olub emraz cildiyeye minbetle olan hayvanat? bunda y?krarlar ve civar?nda bir kebir camekan?? ve an?n ortas?nda bir büyük ?ad?rvan? ve ovaya naz?r müteadid öteleri ve bu kere müceddeden in?a idilen bir dairei mahsusas? vard?r. Suyu 34 b?çak derecededir.

Havas tabiiyesi _ Mezkur kapl?cas?n?n havas tabiiyesi (*) ?u vechiledir ki dahilen az mikdarda ?stanbul olundu?u suretde alet hezimde tekvin iden hemu zat? izale ve balgam? terfik dem ve ahlat sairenin af ve nat ve kifayet rediyesini kebd ve tuhal ve saire alet maduyenin rutubetini tezyid itmekle anlarda vuku?a gelen sedde ve tahcirat? bu kapluca suyunun alel cildiyeye dahi nefi ve faidesi vard?r.
Bu Il?ca nesu ana mahsus olub Yeni Kaplucan?n canib ?erifesinde ve bademli ba?çenin zeylinde vak?d?r. Mezkur kapl?can?n ebniyesi mukaddema gayet dar iken bu kere fevkan? ve tahtani müteaddid odalar in?as?yla tevsi? idilmi?dir. Derununda büyücek bir havuz bulunub suyu Yeni Kapl?can?n suyu manba??ndan gelmekle hassai tabiiyesi Yeni Kapl?ca suyunun ayn?d?r.
Bu kapl?ca Yeni Kapl?can?n zeylinde ve Mudanya Caddesi üzerinde olub banisi kadimdir. Fakat camekan ve mü?temilat sairesi meznei kiramdan Kara Mustafa isminde bir zat setvede semat taraf?nda ilaveten yapd?r?lm??d?r. Derununda küçük ve ?ekil müstatil üzere bir havuz ve civar?nda iki aded kurnas? ve ortas?nda bir ar?un katranda müdevver diger bir havuz ve haricen camekan?n örtüsünde bir ?ad?rvan iyle fevkani ve tahtani müteaddid öteleri ?amildir. Suyu gayet latif ve bir ak (23 - 24) derecelerdedir.

Havas tabiiyesi - Reyh Tayyar ve zat el habib mezmune ve sinir ve nakris ve konc altlar?na ve ah?ai batniyenin nesclerinde ve gerek efalinde zuhur iden fesad ve tegir ki sebebi zevaid el hamiyenin tenbitindedir. Bunda da faidesi mücrebdir.
?? bu Il?ca Bademli ba?çenin canib garbiyesinde olub içresunun binas? kadim isede camekan? cennetmekan Hüdavendigar Gazi hazretleri taraf?ndan müceddeden in?a itdirilmi?dir. Derununda bir küçük havuz ve kurnalar? "Terleden" tabir olunur bir küçük halvetiyle d??arus?nda so?uklu?u ve an?n harc?nda ortas? ?ad?rvanl? bir camekan? ve ittisalinde sahraya naz?r fevkani bir daire mevcuddur. ?? bu ?l?can?n suyu 35 derecededir.

Havas? Tabiiyesi - Basur ve alel rahme ve sath cilde has?l olan tagyirat yani çiçek ve k?zam?k vesair herde ç?banlar sebebiyle made ve ma?ani tahri?at mezmenesinde ve göze pek çok cival? edviye isti?malinde veyahud efrat ay?

* Gerek bu kaplucan?n ve gerek di?er kaplucalar?n hassai tabii?iyeleri hakk?nda virilen ma?lumat ve tercümei hali etba zikrü beyan olunan mevsi? Birnar nam hekim hakk?n Bende Brusa nam risalesinden ali ve seyr temale cemal iktibas? olunmu?dur.

Sf - 7

ve nevi?den ve s?cak itamekel ve tena ve lene müdavemetden hadis olmu? olan afvanet made ve ithihab ve maade ve kebd ve tahal ve frengi ve nakris illetleriyle alel cldiyeye taki?dir.
Malum oldu?u üzere Bursada sanayii mahalliyenin ba?lucas? iplik böce?i yeti?tirip iplik kozas? ç?karmak ve ipekten envai akme?e ve abani, mendil, bürümcek ve kefiyeki bir tak?m mensucat amel itmektir. Pamukdan dahi el havlusu ve hamam tak?mlar? ve fotolar dokunuyorsada ipli?i yerli olmayub Avrupadan celb olunmaktad?r. ?ehirde koza ve iplik imal itmek üzere 41 ..har iyle metherih fabrika mevud olub yevmiye 4000 kilo kozay? ipe?e tahvil eder. Bir kaya ipek be? kilo kozadan has?l olundu?una göre mezkur fabrikalar günde 1000 ve yortu vesair tatil günleri nazar itibara al?nd??? halde senede 240000 kaya ipek istihsal ider. Her fabrikada münhibini?i mukadderine göre 100_60 kadar i?çi bulunmak üzere mecmu?unda 3150 amele çal??maktad?r ki bunlar haftada hesab ve sat? üzere 63500 kuru? kadar bir mebla? tuzu? olunur. ?? bu i?çiler kenefesi ?ehirli ve köylü k?z ve kad?nlar olup yevmiyeleri maharet ve istidatlar?na göre metafevt oldu?u gibi mevsim ve mahsule nazaran 603 kuru? beyan?nda temvic ider. Bursan?n me?hur filator haririnden 310 senesinde 158614, 311 senesinde 180123 kuru?, 312 de 222243 kilo ihracat vuku bulmu?tur ki i?bu senelerin vas?tas?na nazaran senevi 186993 kilo a?lama?ine ipe?i Avrupaya nakil ve ihrac olunmaktad?r.

?ehir ahalisi di?er zanaatlarla dahi me?gul ise de yegane menba? servet ve ticaretleri ipek mensucat?tyla pamuk havlular? nesc ve imaline münhas?r gibi oldu?undan as?r cihank?ymet hazret hamidide her fennin her sanat?n bab tar?klar?n?n aç?k bulundu?unu görerek her ?eyden mukaddem mahsulat?n terk?siyle pamuk mensucat?na muktezi tire ve ipek mahallinde istihsaline sarf gayret itmek laz?m geldigini bilmeleri laz?m oldu?u derecede elzemdir. Fabrikalar? haftada beyan olunan bu kadar çok malumat kafi görülerek ?u sahifeyide ?ehrin mesirelerinden baz? malumat itas?n? fakir ça?r?ca mensub gördüm
Bursa'n?n mesireleri nadirel misal olup ekseriye Ke?i? Da?? ete?inde cereyan eden bir tak?m meyan lezizenin menba?? havidir. Ezcümle "K?z?lc?k Dibi" "Akça Galyan" nam mesirelerin letafet Ab? havas? kabil tavsif olmad??? gibi "Hüsameddin" "Müslüm Kö?kü" nam mevkilerle "teferüc" dinilen mahal ve "I??klar" tepesi hakikaten ne?et avar birer münazara? letafet piraye malikidirler.

Bunlarda maade mudanya tar?ki üzerinde ?ehirden yar?m saat mesafede kain "Acemler" nam mevki bilhassa bahar mevsiminde

Sf 11

Bursan?n güzel mesirelerinden biridir. ?ehirden oraya kadar mümtad olan yolun her iki taraf? s?k s?k kavak ve sö?üd dut a?açlar?yla mestur ve mezin oldu?u gibi mahal mezkurede müteadir havas ve ?ad?rvanlar? havay? oldukça muntazam bir ba?çe ile bir kasr dilara mevcuddur. Mevki mezkurede birde ?imendifer istasonu bulunak münasebetiyle bahar ve yaz mevsimlerinde baz? yolcular buradan istikbal olunur. "Geçid" mevki dahi Bursan?n minelkadim ma?ruf olan mesirelerinden civar?nda cereyan eden nehirden nakis bal?klar sayf olunur. Makdema Mudanyaya amed ve ?ed iden landon ve körük arabalar? buraya mevaseletlerinde biray istirahat nir müddet tevkif etti?inden kürek bunlarla ve kürek bir ay tenzire suret mahsusada Bursa ve Mudanyadan gelenlerle melamel olan Geçid mevki ?imendiferin tesisiyle ?osenin ehemmiyetten dü?mesi üzerine ra?bet kad?miyesini gaib itmi?tir."At?c?lar" veyahut "Veysel Karani" tabir olunan makam ve mesire dahi ?ehrin ?ark ?imal cihetinde ve Gemlik tar?ki üzerinde gayet geni? ve ferahfaz olup baz? eyyam mahsusada bir hayli halk?n tacmekah? olmak letafeti sayseinde her biri ?ayan ... ve her nuktesi bir seyrangah bi hemta oldu?undan yak?n yak?n teadded ve tafsiline luzum görülmedi. Ma?mafiye Bursan?n medar ?ehriyat? olan bu karyede mafilen beyan idilen kapl?calar?da Bursa levha hatt?nda tekrar itmekten kendimi alamad?m.
Ertu?rul Gazi hazretleri sülbünden 656 senei hicriyesinde tevellüd iyle 699 senesi cemaziyelahirin dördüncü günü balistiklal calis tahnit saltanat olup 726 senesi ?ehri ramazan?n yirmibirinci günü irtihal dar? beka iyden Gazi Sultan Osman Han Hazretlerinin cesedi mübarekleri "Osmanc?k" nam?yla me?tehar ba?çei dilarenin sl cihetinde bulunan türbei muhteremede mahdum meali mevsumleri Gazi Sultan Orhan Han Hazretleri 680 senesinde tevellüd 726 senesi ?ehri ramazan?ndan cülus serir sultan olub 761 de vuku? irtihalleriyle sa? cihetdeki türbede medfundur.

Mezkur ba?çenin etraf? parmakl?k ile mahduddur. Taraf?nda iki aded ?ad?rvan? haviden girilub yol takip olunursa iki üç basamakl? bir merdivenle müzeyyen olan ba?çeye ç?k?l?r. Bu merdivenin taraf?nda keza birer ufak daimi akar su havuzlu bir çe?me mevcuddur. Yol takip olundukta büyük a?açlar? güzel çiçekleriyle bir menirei dilne?in arz iden ba?çenin sa? cihetinde f?skiyeli etraf demir parmakl?kl? cisim bir ?ad?rvan mü?ahede olunur. Biraz daha ilerude saat _ yang?n kulesi dilruba manzarai mamuresiyle nazara çarpar. Bunun etraf? meydanl?k olup bu meydanda ayam mübareki ezman mukaddesi ihbar eden a??zdan dolma ay?k dört aded top mevcuddur. Buradan Bursa ?ehri bütün manzarai latifeyle nazar? uhsar. Samanl? da?lar?na kadar mümtad olan ovan?n ferhisaz manzaras?da kalub in?irah virir. Kalenin sol cihetinde bir de medrese mevcuddur. Türbei ?erifei Osman Gaziye camekanl? kapudan duhulde iç kapunun üzerindeki ta?ta mahkun tarihi :

Mefhir Osmaniyan zel ilelalemin Hazret Abdülaziz ol padi?ah bahr ve bir
Sayesinde oldu hep mamur melik devleti Mesdemiyle bulal? cay hilafet zib ve fir
K?ld? ihya yapd?rub ol ?ahafar ve k?lm?? Ced paki hazret Osman Gazi türbesin
Hiç müyesser olmad? bir ?aha balan?r Nam?na yapub kabrine talik iyledi
Türbei Osman Gazi oldu bir nur sertesir Ravzai cennetde ya Rab ceddini k?ld?kça haram


Sandukai Mü?arileyhin muvacehesinde tealik hat iyle malik levha :

Bu ni?ani Hazret OSman Gazi nam?na Necl Han Abdulaziz icad ve tesis iyledi
Vaz? ve tealik idub kendi eliyle kabrine ?an ruh ceddini ala ve takdis iyledi


Birinci ni?an zi?an Osmani sanduka muvacehesi üzerinde malikdir. S?rmayla _ yaz?l? _ muvcehesinde vaki mü?arileyhde ?u gabari yaz?lm??t?r.

[Matla? ?emsun hilafet ... envar ced saltanat ecdad selatin hümayun anvan bani yeni tahtgah ?u ket ni?an el Sultan Gazi Ebul fütühat ve mazi Osman Han eskenallah teali bücühata canan Hazretleri ]

Veladet Zuhur Müddeti Saltanat Müddet Ömür vefat?
656 699 27 69 726


Di?er cihetde cümle kapusu muvacehesindeki makberede ?ehzade Ala el Din :
Derun türbede daha on aded sanduka mevcud ise de üzerlerinde levha yoktur. Türbei ?erife harc?nda _ ?ark cihetinde _ ... mezarlar? cümle mermerlerden mamul dokuz aded makber mevcud olub üzerlerinde tarihe aid bir ?ey yoktur. Di?er türbede Bursa fatihi Orhan Gazi hazretleri medfundur. Makberei muhteremleri sandukas? üzerindeki levha :

Cennetmekan Sultan Orhan Gazi ?bni Osman Gazi Hazretleri

Tarihi Veladet Cülus Humayun ?rtihalleri Müddeti Saltanatlar? Müddeti Ömürleri
680 722 761 35 81


Me?arileyhin sandukas? muvacehesinde s?rma kal?n salis hat iyle i?bu Hadis ?erif yaz?l?d?r.

?efaati le hal el kebir min emin

Cihet yemin ve yesar?ndai makberelerde ?u :

?ehzade Korkud ibn el Sultan Bayezidi Veli Han Kas?m Çelebi ibn Sultan Orhan Gazi
tarih irtihal 918 Tarih ?rtihal ...


Gazii Me?raileyh türbesi derununde On dört daha makbere mevcuddur dairesinde levha yokdur. ?? bu her iki türbei muhtereme son derece müzeyyen ve dilrubad?r. Bunu tavsif o derecede harc? iktidard?r. Sultan Orhan Gazi türbei ?erifeleri duvar? itsalinde _ ?arkda _ hind ?ehzadelerinden oldu?u rivayet olunan demir parmakl?kl? bir makberenin ta?? :

Hüvel Hallakel Baki
Kalennebi sallahu aleyhi vessellim min mat gariban fakad mat ?ehiden s?dd?k Resulullah



Sultan Orhan ve Osman Gazi Hazretleri türbei minvareleri ilerisinde ve de buy humayun kar?usunda kain "?ehadet" Camii ?erifi cennetmekan sultan "Hüdavendigar" Gazi akar ita merar?ndan olarak merhum Bursa valisi esbak Mahmud Celaleddin Pa?a zaman?nda müceddeden in?a olunub Gaziyan ?ehid mü?arileyhin nam?nam? hümayunlar?n?n tekerrümen yedine ve ruh mübareklerinin ?edine vesilei cemile olmu?dur. Bu camii ?erif asr terkiyat hasr hazret sultan Hamid Han?n fen miarideki derecei tertisinde isbata dan???n bir manzara arz iyle gö?üs ermektedir. Mübiret celilei cenab? cihanbaniden i? bu cami ?erif içün tarif e?ref hazret hilafetpenahiden sanduka ve pu?i- desiyle ahde buyurulan layiha saadet vaz? mukim ihtiram idilmi?tir. Sene 1313

Mezkur daireden ba?ka cihet yemininde bir di?er daire daha ileride ovaya naz?r ferik ve kumandan pa?alar haz?rat?na tahsis k?l?nan di?er bir güzel daire Bursa redif f?rka-i askeriyesi dairesini te?kil eder. ??bu daire bu kere mücedden tamir olunarak ... ... cenab tacidaride bir tarz den?ine efrag , ?slaha ve e?yay? miriye efvah? nariyenin hasen muhafazas? için üzerleri paratonerli debuylar in?a idilmi?dir. Dairei mezkure cesim bir talimhane midat? havi ve samanl? da?lar?n müntehi ovaya naz?r mürtefi mahallede kaindir.

Sanai kudreteviye hazret padi?ahide bu kere mücedden in?a ve ?slah idilen bu mekteb asr türkiyat cihan k?ymet tacidar azamiye bir numunei misaldir.Bu hususdaki amel ve merhamet hümayunlar? bir çok beis itfalik taimin mai?et ve istikballeri içün sanain her ?ubesinden anlar? agah iderek mülkü hümayunlar?nda ehli sanat ve hüner bulundurmakt?r. ?er fesaddur buyurulan iradei sanayi cenab zulillahi iyle bu amel hasul buldu. Evlad? memleket mesrur oldu. Bu kemkabul her bir fedakarl?k ihtiyar olunub ehli sanat malum bulunarak tarifei sanayie çal???l makta veifay? farisai Mahmudat ve ?ükran olunmaktad?r.

Nur setgan mülün bu nan ve nimet tacidariden bir an gafil bulunub Türkiyat sanaiyeye saileri sanayinin her ?ubesinde _ hususyla musikide _ cezai bir zaman zarf?ndaki tarikileri ilmi hayratda bir akamakta ve Osmanl?lar?n tarikiye olan meyil ve tabiat? f?triyelerin isbat itmektedir. Yüze karib ?akirdan bulunmakda ve haftada bir defa (cuma günleri) izinli b?rak?larak teneffüs zihn etmektedirler. ?akirdan mümiileyhim haftada iki defa (pazarirtesi _ penç?enbe(per?embe) günleri hükümet kona?? havalisine gelerek çald?klar? ihvayei lütuf iyle arvah? o ha?arlar ve ?an alelal hamidi refi sema iderek derecei tarikilerini ilan iderler. Vücuda getirdikleri anar sanayi?in fürühat? ve mülke numunei misal olarak tüzü?ü için belediye ba?çesi civar?nda bir de ?ube mahsusa kü?ad olunmu?tur. Bu mevki dairei redifei askeriyeye mücavir ve ovaya naz?r bir mahal ferhaz?rada kaindir. Bunun mücavirinde birde dar el acize mevcuddr. Bursa da bir menba? numunei san?labilir.

Hamii meliki mülk (Büyük Sultan Gazi Abdülhamid Sani) efendimiz hazretlerinin tariki sanayide oldu?u gibi tariki ziraatte de olan arzu hümayunlar? ?ehirden bir saat kadar uzakta Hamidi Ziraat Mektebi nam?yla bir Dari Ziraat vücuda getirüb mülk zaten tar?ki ziraat olan istidat tabiisini takviye itmi? ve bu yüzden ehli ziraide müstefid iderek nam nam? hüayunlar?n? ala iylemi?tir. Buradada leyli 63 talebe mevcuddur.

Bursada ibtida (1284) de Gureba Hastahanesi kü?ad olunmu? ve muahharen Mahmud Celaleddin Pa?ay? merhum zaman?nda müceddeden in?a olunub ?imdiki hayat delfirib ve mükemmeliyete irca? edilmi? ve merhum gayet cenab tacidar azimi ddeha bir asr? zemimei asar? itmi?tir. Bu as?r cümlede ilüm t?b gibi bahr bipayaz bir fennin tar?k?yyesi dahi bir eyitdi evi burada bulunan hastaganin bir zaman kalil zarf?nda hidayet bari ve hemnam tar?ki t?bb? iyle kesb afiyet iylediklerinden müfteharen nümayan olmaktad?r.
Ke?i? Da??n?n bir ufuk sa??ras?na yerli ve tatar muhacirlerinin in?a iyledikleri haneler oldukça cesim olan bu mahalleyi vücüuda getirmi?tir. Bir camii ?erif ve bir minaresi vard?r. Harabeyüz tutmu?tur. Camii ?erif mezkur ba?çesi derununda ismi malum olmayub h?rkas?n? daima Alaca parçalarla giyerek o nam?yla maruf zat bulunmaktad?r. Bu kabinaen mahallei mezkurede o nam iyle marufdur. Mahalle mürtefi bir mahalle tesis olundu?undan havadard?r.
Burada enval göze çarpan mevsim sayfda bir mesiregah ve eyyam? ayd?nda mecmu amme olan çimenzar ve as?? bir meydand?r. Buras? eyyam? mezkurede bir meydan imtihand?r. Ke?i? Da??ndan neban idüb buradan cereyan iden ve memleketi evra ve iska iden P?narba?? suyu mevcud olub bu suyun oradaki menba??n? etraf? vali esbak merhum Mahmud Celaleddin Pa?a zaman?nda etraf? timur parmakl?kla tahdid olmu? di?er taraf? mezkur meydan?n cihet yesar?n? taibin iyle yarmatura kadar geni?ledi?inde ve bir metre kademeli irtifada kargir olarak in?a olunan aç?kdan cereyan ider. Bu su istanbulun At Meydan? cesametinde bulunan büyük ç?nara Sö?üd a?açlar?yla müzeyyen çemenzar meydan letafet di?er suyun gerek menba?? gerek di?er ciheti kenar?ndaki kahve hanelerde bulunan kulube in?irah virir. Suyun garb cihetinde Atik Herketarzade minaresi y?k?lub elyevm minaresi bulunmayan bir camii ?erif ve mücavirinde "Özbekler" ünvan?yla maruf fevkani tahtani bir ahiab dergah? ?erif vard?r. Tarikat aliyyei Nak??bendiyyei Halidiyedir. Dergah?n havalisinde dört aded makberenin senk mezar?d?r.

Süleyman Efendi sene 978
?eyh A?ur sene 1171
Ahmed ?ah sene 1144
Niyazi Efendi sene 1235

Dergah ?erif önünde küçük meydanl?kta etraf? tahta parmakl?kl? sofa derununda (Zirai (yada Zeyrei) Efendi kabri sene 984 ) bulunmaktad?r. Camii ?erifin k?ble cihetinde cihetinde fevkani "Gar A??kan" dergah? ?erifi mevcud olub bu dahi tarikat? aliyyei Nak?ibendiyededir. P?narba?? meydan?n?n k?ble cihetindeki harab kahvenin arkas?nda yol üzerinde Cebhane Tekyesi

Sf 15

dinmekle maaruf harabe derununa iki makbere _ ki?inin mezarlar? okunmaz hale gelmi? ve yaln?z ?u 777 ve 1099 tarihleri bulunur.
P?narba?? meydan? ve daha ?ark cihetlerinin cenubunde ve Bursan?n en kebir mezarl???ndan bulunan cesim gülistan ervah hakikaten deh?etamizdir. Bu hakikat civardan geçen bir zairi alim ibadetten bahr medar itmekle sübut bulur. Bu cesim mezaristan?n sinesinde saklad??? vücudlar laid vela yehsad?r. Nazara ayr??an bir kaç makberenin senk mezar?n? buradada yad iyle biri fani di?eri baki iki alem ?u zaman içünde kuvvei mezkure ve hissiyat?m?z? tevdi idilmede kuvvei faaliyemizin tehzibi takviye idelim.

Kabristan derununda harab kargir kapal? bir türbe _ caddede_ derununda iki makbere mevcud isede ta?lar?nda yaz? yokdur. Ali rivayete ulemadan ?eyhülsilam Koca Hoca imi?i. _ ??bu türbei harab?n itsalinde bir makberenin senk mezar? :

Merhum ve ma?furleha Tabib Hazak ve Lokman zaman Burusevi Ömer Efendi sene 1155

Di?eri

Tariki aliyyei MEvleviden Bursa Mevlevihanesinde A?ç? Ba?? merhum Sabri Dede sene 1284

Di?eri

Karahisar sahibli nesil Hazret Mevlanadan Mollazade cennetmekan firdevsi a?iyan el seyyid
Abdulrahman A?a sene 1248

Di?eri

Salik ?ehre Mevlana Rumi A?ç? Ba?? idi bu ali tekyede
?de mestagrik tacl? cemal Arif Han Nihad Osman Dede
Halk? ile ?eyh ve mürid Hangah Ruhi yüz çevirdi Cenab Ahmede
K?ld? azim hevan gaferan ile oldu fevtinde hazin ve gam zade
virdi k?r tarihe mecmu huruf Fatiha iyle yad ola Osman Dede

1313

Remiz olmu?du harim ke?fe sözü Hal olurdu her kelam?ndan nice s?r hadde
Allah Allah diyerek ahar idüb habis nefse Alemi belaya ruhi gitti manende dai
?ahidim tarihe naz?r mevluddur r?fkiyye Kutb iken göçdü Ali Baba behi?ti k?ld? ca
1246

Kabristan? tahrireden maksud an? bütün heyetle ennazire koymakla oldu?u e?karedir. Gerçi
kitab?m?z?n ismi (Mirat) isede bu derece büyük de?ildir.
Mezaristan?n ?imal kar?usundaki mevlevihne : Cümle kapusu üzerinde mutesadif ennazira olan elbeyat :

Sf 16

Hazret ?ehin?ah devran gördün iktidar
pek harab omu? idi bu hankah? mevlevi
Ruh Mevlanay? ?ad itdi o ha..n? kerim
A??kan gülyan?n mimetin çekdikçe Hak
Cevherin tarihini veli iken yazd? celal

?tdi Ahiyan? nevbenu asar hayr bi a..id
?yledi imar?na ebzel ihsan mezid
Zikri latifiyle semah itmekde heb ?eyh ve mürid
?ylesun eyyam ömür ve ?evket ve ?an?n mezid
K?ld? bak tecdid bu dergah? Han Abdülhamid

1309

Kapudan içeri girildikde sa? cihettde türbei ?erif ve sol cihetde dolu hicret ve ?eyh dairesi daha ileride harem dairesi mü?ahede olunur. ?? bu ebziyeler cennetmekan firdevsi a?iyan velid macid hazret ?ehriyari Abdülmecid Han Efendimiz hazretlerinin Brusay? te?rifi ?ahanelerinde merhum serasker R?za Pa?a delaletiyle on sekiz günde geceli gündüzlü i?tigal olunarak bina ve in?a buyurulmu? ve ev ve katdan beri Hünkar Dairesi nam?yla in?a idilen bu cihet tamir ve termim görmü?dür. Münir Pa?ay? merhumun valili?i hengametde ke?if evveli bila habere seksen bin guru?a imal idilece?i hazinei evkaf celileye bildirilmi? ve kar?uluu bulunmad???ndan sarf? nazar olunmu?dur. Fakat vali esbak merhum Mahmud Celaleddin Pa?an?n belzat etba? felek mertebei hazret tacidar azamiye takdim idildi?i maruzat? tervic buyurularak ihsan buyurulan at?yyei seniyyei cenab? hilafetpenahi iyle vasi meydan ve dilne?in ba?çesi üzerindeki samahane iyle mahfeli humayuna ve türbei ?erife sayei mükemmeliyetü .. hazret cihanbanide bir taraf maimar? lutfiyye ve aliyyede tamir ve tecdid olunmu?tur.

Mevlevihanei mezkure heman nadir el misal dine heman suretde enderdir. On alt? kebir sütün üzerine bina olmu?dur. Mekteb ?dadi Mü?kiyei ?ahane esbük müdürü tarikat aliyyei Mevleviye müntesiblerinden Azatlu Ziya Be? Efendi'nin himmet aliyyesiyle kadim olan mihrab ?erif dahi tarz nevin üzerine nak? idilmi?dir. Dergah ?erif mezkurun matbuh ve ismi celal hücresi ve türbei ?erif ve o cihetde olan hicret ve ali esbuk merhum Süeyman PA?a'n?n asar? himmet ve gayretiyle "1274" de tamir olunmu?tur.

Matbuh kapusu üzerindeki ta? üzerine mehkun ibaredir :

Banii dar el neval ilm itsun daima
Brusada oldu muvaf?k böyle yüce yerde kim
Gördü?ünde kalb a?kdan dahi viranedir
Brusa halk? gibi ?imdi tekyede canlar dahi
Yazd? Zühdü Çak?r? bu cevherin tarihi

Asaf yekte süleyman cudi m?sr ver el fuad
Hazret pire idub yahu gökden istinad
?yledi bu matbah? tecdid ba tabi cevad
oldular enam ve ceviyle bütün desiri ?ad
Matbah molla bani Asaf reft ne had

1274

Banii dergah ?erif diyar? Karamanda Larende kasabas?nda tevellüd idub tarikat aliyyei Mevleviyeye salik ve a??k ve cezeb malik pek çok zaman giryan olarak bidad beh?t abad Mevlevihanesinde Mesnevihan olarak asitanei Mevlanada seccadeni?in Ebu Bekir Efendi hazretleri i?aretiyle mahrusai Brusaya gelerek a?anet ve imdad ahba iyle i?bu hangah

Sf 17

?erif bina ve ayin Hazret Mevlanay? ahire ve nakl Mesneviyyei ?erif iyle kalub ihbay? ihya ve bin otuz senesinde irtihal iderek dergah ?erif derunundeki makberei muhteremesinde defin han at?rnak olan "Cununi Ahmed Dede" hazretleridir. Vefat?na söylenen tarih budur.

K?ld? Cununi Dede Teslim Ruh
1030

Me?raileyh Cununi Dedenin vuku vefat? üzerine kirdesi Pervane "Salih Dede" makam?na kaim olmu? ve 1070 de irtihal dar beka itmi?tir.
Bunun yerine ?eyh Mehmed Dede Postni?in olmu? 1114 de vefat itmi?tir.
"" Mahdumlar? Salih Dede "" "" 1129 da "" ""
"" Biraderi Kebiri ?eyh Muhis Dede "" "" 1151 de "" ""
"" Birader zadesi ?eyh Mehmed Sad?k Dede "" "" 1182 de "" ""
"" "" Mahdumlar? Ataullah Dede "" "" 1214 de "" ""
"" "" Mahdumlar? Ahmed Dede "" "" 1217 de "" ""
"" "" Çelebi Efendi Hazretlerinin izniyle Mehmed Dede 1248 de "" ""
"" "" Mahdumlar? Seyyid Nizameddin Dede "" 1269 de "" ""

Merhum me?arileyhin yerinede posni?in zaman mahdum aliyleri el ?eyh Mehmed ?emseddin Efendi bulunmaktad?r.
Mahallei mezkurede kargir kubbeli bir cami ?erif ve ?ark cihetinde ta?lar? okunmaz bir halde bulunan üç dört makbere mevcud olub ikisininmezardan ?u (merhum ve ma?gur leha Haci Ali Efendi, Hoca Mehmed Efendi sene 963) ibaresi ancak okunabilir. Dahili ?ehirdeki 37 aded debba?hane burada kaindir. Caddede mürtefi bir mahalde etraf? parmakl?kl? hat?ra derununde ikad olunmu? bir kandil ile münver makberenin senk mezar? burada Eskici Mehmed Baba nam zat?n medfun bulundu?unu bildirir mezkur ta?da muharrer ibare ?udur :

Hüvel Baki
Hazret Üftade müridlerinden Mahmud Dedeyi ?r?ad iden Eskici Mehmed Dede sene 988
Hat?rai mezkurede mevcud iki makbereden birinin birinin ta??ndan yaz? yoksada di?erinde ?u ibare mehkukdur.

Hüvel Baki
Eskici Mehmed Dedenin türbedar? cennet mekan firdevsi a?iyan merhum el Seyyid Mehmed Emin Efendi sene 1246

Burada duvars?z harab mezaristan?n kar?usunda ah?ab bir cami ?erif mevcuddur. Garb taraf?nda bir Jandarma karagolhanesiyle k?ble cihetinde cesim bir ç?nar a?ac? taht?nda kargir olarak in?a olmu? üç lüleli kargir bir çe?me mutesadifinzar olur. Bunun arka cihetindeki cesim kabristan?n ta?? okunamam?? mamafih ?u tarih mevcud bulunmu?dur.

?tdi isbat iki ?ahidle bu tarih mü?erref Buldu cihanda Rahman? Abdulrahman
Fi 24 Zilhicce Sene 1281
Di?er

Ermenek kazas? dahilinde Badre kariyesinde medfun Horasani Sultan Aliyyelrahman vel gufran Hazretlerinin sülalei ...relerinden kudvet el alem el muhakkikin Brusa Müftüsü El HacAbdulkerim Efendi sene 1304 Kar?u kabristanda Mevlana Me?hur Aryani Ali Efendinin makberesi mevcuddur. Mü?arileyhin vefat?na söylenilen tarihi ?udur :

Didiler Aryani azim cenan iyledi
1112

Sf 19

Fazl Kemal veludkir afak ve senin ve fire ibraz maser alum aliyyede hamam mütevelliye me me?kuresi cümleyi minnetdar iden Fazl ?ehir merhum Da??stani El Hc Tahir Efendinin vefat? tarihidir.

Beyt

Hayli oldu?undan fer cah? mihr Asa Vefat?na garub ?ems mücevherdir

Bu nam iyle ma?ruf kale kapusundan girildikte sol tarafda Mirat'?n sahaif salnamei ibretmisali bu vesileyle tezkiyei ruh ve tehzib efalin medar ir?ad? olan kabristan : ot bu kelimenin bir küçük med evveline tesadüf olunur ki senk mezarlar?ndaki ibare ?unlard?r :

Hüvel baki
El merhum Cafer bni Seyyid Ahmed Kebir ibni ?eyh Abdülkadir Geylani sene 920

Hüvel hallak el baki
Cennet mekân firdevs a?iyan merhum ve ma?fur leha Cizyedarzade El Hac Hüseyin
Efendi sene 1198

Hüvel hallak el baki
Cennet mekân firdevs aiyan Cizyedarzade hafidi sab?k Haleb ?ehri Kad?s? ceddi
Baha el din Efendi sene 1190

Hüvel hallak el baki
Cennet mekân firdevs a?iyan merhum ve ma?fur leha Dervi? Pa?azade Esad Be? Efendi
sene 1302

Bu civarda Tarik Saidiyeden Zinciri Ali Efendi Dergah ?erifi vard?r. Ah?ab ve fevkani müzeyyen tevhidhane iyle me?arileyhe Ali Efendinin türbei ?erifeleri de mevcuddur. Türbei mezkurenin banisi asitanei aliyyede maliye hazinei celilesi veznedarlar?ndan ?eyh Cemil Efendidir. Mevmi ileyh dergah ?erifei mezkûreyi ve türbei tamir ve tecdid iyle ihya iylemi?dir. Bazen dersaadetden gelerek ikamet ve gaybu ve betinde halifeleri re?adetlü ?eyh Said Efendi icray? âyin Saidiye iderler. Türbei ?erife muttas?l duvarda s?ra ile rekz olunmu? br kaç mezar :


Hüvel hallak el baki
Mür?id agah arifibillah El ?eyh el Seyyid Abdullah Efendi sene 1149

Yahu ehlillah
?eyh el azamdan Mustafa Efendi'nin sene 1212

Mür?id rah Hak el Seyyid Mehmed Efendi sene 1245

Yahu
Mür?id agah arif billah teali Hazret ?eyh Seyyid Mustafa el Hac Haydar Efendi sene 1292

Hazret Üftade Camii ?erifine ?erifine mülaki tar?kin cihet yesar?ndaki zaviye derunundaki makberelerden birinde ?eyh Abdulrahman el Bestami Hazretleri medfundur. ?eyh mevmi ileyh Hanefi el mezheb olub Antakya'da tevellüd ve ilmi hadis ve f?k?hda burc ulmea ve arif mevaz? huruf ve ilmi cifrde sahib yed ... ve tevarihinde vukuf temas? olma?la tasarruf itmi?dir. Molla Fenari aliyye rahmetelbari hazretleriyle mülaki olub me?arileyhden telif itmi?dir. Hat destleri gayet el ganiyye güzel iydi. Cümlei tasnifat?ndan Kitab Fevatih el Misakiye nam ari yaz? mütecav?z ulum nafiay? havidir. ve i?bu makberei muhteremede medfun bulunmu?dur.

Bir nutk ?erifi iyle tezyin sahife idelim. Fakir garib ali el merd mezairen dai
Abdulrahman mukim Brusa revah(yada Ruh) Allah ruha(yada revaha) nur kabr.
Mahallei Mezkurede esasen kilise olub muahharan camii ?erife tahvil ve tahnite olarak yab?lan minaresi 1308 de kârgir olarak in?a olunan Kavakl? Camii mevcuddur. Cami ?erif mezkur ittisal?nda bir çe?me mevcud olub üzerinde ?u Sahib el hayrat vel hasenat merhume Nesibe Hatun ve ruhi çün iç ?ifa olsun sana 1274 ibare muharrerdir. Caminin önündeki inzar amaya çarpan cisim ç?nar a?ac? - ali rivayete - Baba Sultan kariyesinde medfun Geyikli Baba nam zat taraf?ndan gars olunmu?dur.Bu civarda caddenin cihet yesar?nda harab bir zaviye mevcud olub derununda Köpüklü Dede nam zat medfun imi? ise de senk mevcuddur.
Buradaki camii ?erif kadim hareketiz arzda münhadim olmu? ve inayeti ahali iyle
müceddeden tamir ve in?a olunmu? ve Brusa e?raf?ndan Hac? Mustafa Efendi minber
veza??yla eday? salat olunmakta bulunmu?dur.
?ehrin hin ... en evvel eday? salat olunan cami ?erif i? bu Manast?r Cami ?erifdir.
Cami ?erif mezkûrun banisi Cununi Ahmed Dede türbesi kar?usunda medfun Hoca Ali Efendi
oldu?u cümlei tahkikatdand?r. Bu civarda bir Nak?ibendi dergâh? ?erifi mevcud olub
cuma geceleri icray? ayin olunur. Postni?ini Brusa Duyuni Umumiye katibesinden re?adetlü
?eyh E?ref Efendidir.
Hisar kapu caddesiyle Bal?k Pazar? aras?nda tesis mevas?la? muhtas?r iden ve 50 derece meyli tecavüzden
ve muvas?las? ancak basamaklar? iyle olan dar bir zokak mevcud olub bu civarda Okçu Baba Türbesi bulunmaktad?r.
Mahallei mezkurede Safi el di Efendi Dergâh ?erifi mevcud olub havi oldu?u iki kapudan cadde üzerindeki kapuda ?u :

Sf 21

Veziriazam Sultan Selim Salis Gazi
Kah ihyay? veli din ilmekdir daima kassd?
Uluv temenni asariden manay? hayr el nas
hale ben bildim ki gelmi?dir bir dahi gelmez
hami?e hasenden de amir ve ikbali meziyyed olsun
Veli pir cevher ?emsini ir?ad itdi bu tarih

Cenab Asaf Yusuf Ziya Pa?ay? Yahya hu
Aziz M?sr dar yen olmas?nda ser hükümet ?u
Biride i?te bu ziba yektei delicu
reva k?l tevfik hased ede böyle devletlü
Bu ziba tekyede vird ziba oldukca Allah hu
Bu dergâhtan yürü kim cay Hakka do?ru yoldur bu

Han bizimle Mehmed S?dk? Gazi Zenube sene 1217 Bu civarda Seyyid Usul Dergâh ?erifi mevcud olub mürür zamanla harab olmu? be muahharen pir peyker Cafer Çelebi taraf?ndan tamir olunmu?dur. Güldeste : nam tarihde görülmü?dür. Me?arileyhe Seyyid Usul Hazretleri Emir Seyyid Nas?r iyle diyar ruma te?rif idub Brusada ikamete karar virmi?. Badel intikal dergâh? mezkûrede defn olunmu?dur. Kapudan girildikde sol cihetde etraf?n? tahta parmakl?kla muhat lahit ?erfilerinin senk mezar?nda ?u :

Mir an?n zad bina çar bayda? nev?id
z..cam dehremi gel men aleyhe fan

El muttaki el muhtac ali rahmetullah elvan? Mevlana Abdulkadir Gazali

Hüvelbaki
Tarikat aliyyei Kadiriyyei E?refiyeden Kutb el Arifin Seyyid Usul dergâh?n postni?in ir?ad? cennet mekan el Haz ?brahim Dede
sene 1266

Dergâh mezkûr mürtefi bir mahalle vak? olm?la oraya naz?r ve ferhaz?ra bir mahalde kaindir. El yevm postni?ini ?eyh Abdi Efendi olub pazar geceleri icra? ayin Tarikat Kadiriyye iderler.
Bu civarda Seyyid Usul Dergâh ?erifi mevcud olub mürür zamanla harab olmu? be muahharen pir peyker Cafer Çelebi taraf?ndan tamir olunmu?dur. Güldeste : nam tarihde görülmü?dür. Me?arileyhe Seyyid Usul Hazretleri Emir Seyyid Nas?r iyle diyar ruma te?rif idub Brusada ikamete karar virmi?. Badel intikal dergâh? mezkûrede defn olunmu?dur. Kapudan girildikde sol cihetde etraf?n? tahta parmakl?kla muhat lahit ?erfilerinin senk mezar?nda ?u :

Mir an?n zad bina çar bayda? nev?id z..cam dehremi gel men aleyhe fan
El muttaki el muhtac ali rahmetullah elvan? Mevlana Abdulkadir Gazali


Hüvelbaki
Tarikat aliyyei Kadiriyyei E?refiyeden Kutb el Arifin Seyyid Usul dergâh?n postni?in ir?ad? cennet mekan el Haz ?brahim Dede
sene 1266


Dergâh mezkûr mürtefi bir mahalle vak? olm?la oraya naz?r ve ferhaz?ra bir mahalde kaindir. El yevm postni?ini ?eyh Abdi Efendi olub pazar geceleri icra? ayin Tarikat Kadiriyye iderler.

Bu civarda da ba?çesinde bir kaç aded makbere bulunan ah?ab bir cami ?erif mevcud olub banisi Ahmed Pa?ay? Fenaridir. Pa?ay? me?arileyhe Fenari Hazretlerinin ahfad?ndan olub ilim ve fazilet iyle marufdur. 890 senesinde Nasuh Pa?a yerine vezir olmu? ve 892 tarihinde mazulen Brusada ikameti esnas?nda irtihal dar beka itmekle defni Hak? ?t?rnak olmu?dur Ceddi aliyleri me?raileyhin cami haziresinde medfundur. Cami mezkur kar?usunda kö?ede üzerideki ta?da ?u:

Sahib el hayrat velhasenat Silistre muhacirlerinden Davud Karyeli Ki?o?lu Süleyman sene 1304 vechile muharrer musluklu bir çe?me mevcuddur.
Ahmed Pa?a Fenari Mahallesinin ilerusunde vak? i? bu mahallede Hoca Hasan Camii ?erifi vard?r. Cami mezkur haziresinde mevcud makberenin seng mezar? :

Her gah diler bu duada buluna Fatiha ahsen ide ben kuluna


Cami ?erif mezkurun cami kapusu üzerinde ?u :

Kalennebiyyi Salli Allah teali aleyhe ve sellim min bina mescidullah teali nebiyullah beytan fil cennete nebi sahib el hayrat vel hasenat Hoca Hasan ibni beyd gayb gafur leha fi tarih tisa ve se?asete ve samanin ve tisa mae

?bare muharrerdir. Kar?usunda mevcud mekteb ibtidainin tarihi :

Kag?dc? Ba?? Hak cinan mekan itsun
?ehr iyledi in?a bu mektebi mamur
Tarihi tam yazd? ana hamsei kemal
Garik-i rahmet an? Rab müstean itsun
Marifeti ola tahir-i zaman itsun
Etfal irtikaline oldu bu vird-i bal
Selimiye Mahallesi fevkinde esasen T?rnoval? Hac? Ahmed bin Abdullah Cami ?erifi ta?? üzere muharrerdir.

Sene 1310 da bu beyti iyledi in?a
Cesim Hasan hediye olmak üzere mektebi arifan
Dahi tesis idub ma el zeyni iyledi ihya

Banisi hayatda cami mezkur kar?usundaki pencere o günde yapd?rm?? oldu?u seng mezarda yaz?l? olan
tarih budur :

Hüvel baki

T?rnova muhacirlerinden Hac? Ahmedzade el Seyyid el hac Ahmed
Buradaki cami ?erifin kârgir kabal? olarak in?a olunmu? ise de mnaresi münhadim olmu? ce cami ?erifde harabe
yüz tutmu? ve zaten her .... mahallesi olmak münasebetiyle eday? salat olunamamakda bulunmu?dur. Banisi cami
?erifdeki kabristanda medfun olub seng mezar?nda :

?ntikal el merhum Hac? Mustafa ibni Turgud sene 983


diger bir makberenin seng mezar?nda ?u :

Tema?a k?l nazar iyle mezar?m?n ta??na
Sal?nub gezer iken bak ne geldi ba??ma
ak?l iylesen gafil olma akl?n? al ba??na
ak?bet turab oldum ta? dikildi ba??ma


ibare muharrerdir. Cami mezkur cevliyesinde mermerden mesnevi bir çe?me mevcud olub üzerinde Alt? Parmak
ibaresi yaz?l?d?r. ?? bu camiye karib cadde üzerinde Miskinler Dergah? dimekle maruf münhadim olarak eser-i binas?ndan
kârgir duvarlar?n?n baz? esaslar? mevcud bir dergâha nazara mesadif olur.
Ulu Camii vasat?nda kâin olarak 797 tarihinde Sultan Y?ld?r?m Bayezid Hazretleri taraf?ndan bina idilmi?dir. Cami ?erif mezkûr merbaa karib bir ?ekil müstatil üzere tertib ve on iki aded merbu? bir zeli üzeri tel iyle örülmü?dür. Mezkur kubbenin alt?nda gayet mezi? mermerden mamul cisim bir ?ad?rvan mevcud olub daimi el cereyan su ?ar?lt?s?n?n husule getirdi?i aksi seda hakikaten kuvvei ihtisaseyeyi hayale, ehadiyet ?erife-i maksurelerle mahallat bulunmu?dur. Duvarlara pek çok hatavat nefise-i mutenevai, ayet menifei celile, ehadis ?erife-i nebeviye ve daha saire ad?yye-i hayriyeler münak? ve levayih gireler malikdir. Bunlar?n her birini ayr? ayr? nak? mirat itsek fi isti?ab de?ildir. ?? bu hatavat nefise ve levayih-? kebire mürud zamanla heman okunmayacak bir hale gelmi? iken vali-i esbak devletlu Halil Pa?a hazretlerinin nazar-? dikkatlerine çarparak saye-i emr-i envaiye cenab-? tacidar azamiyede silme ve tamir usulleriyle ihya buyurulmu?dur. Havi oldu?u iki aded kebir birer ?erefeli minaresi Vali-i esbak Mahmud Celaleddin Pa?a zaman?nda civardaki bir leblebici dükkan?ndan zuhur iden harikde ?erefeden yukar?s? muhterik olmagla saye-i muadiltevaye-i cenab zelallahide zarar ma?mure-i dilni?ini eblag olunmu? ve üzerlerine paratonerler dahi rekiz olunarak nam nami tacidar azami bu vesile ile de refi sema olunmu?dur. Cami ?erif mezkurun ?ark, ?imal, garb cihetlerinde bir kap?s? olub ?erkdaki kapunun üzerinde bulunan (bilahir karain Mecid) ve ?imaldeki kapunun üzerinde cennet mekan Sultan Sultan Abdülaziz Han hazretlerinin tu?ray? gurreleri ve garideki kapudan girildikde birinci direk üzerinde malik Hazret Üftade Kuddise s?rr?h el alinin çirei dest-i mahareti olan :

Ya cami el kebir ve mecmu el kibar Tövbi el men büzürk fi el leyl ve el nehar


Levhas? ve hatavat nefise ve elvah-? kebirenin muharriri senegen ba?? merhum el Hac Abdulfettah Efendi'nin duvarda mu?lak a?açdan mamul kebir kalemi nazar-? hayrete çarpar. Camii ?erifin gayet latif ve ?ayan-? hayret ve tema?a-? bir tarz mamuriyede siyah abanozdan mamul dürlü dürlü çiçek ve güzel resim yaz?lar?yla münak? bir minberi ne kadar tavsif olunsa azd?r. Ancak görülme?e sezad?r. Yani ba??ndaki mihrabda hakikaten misli namesbak bir tarzda bu kere .. esnay? tamirede in?a olunmu?dur. Etraf mihrabda kuhi yaz? iyle ( Ya zel celal vel ikram ) derununda kuhi hat iyle ?hlas ?erif ve sülüs hat iyle (Rabbena Atina) ayet-i ceilesi muharrer ve künakün münak? çiçeklerle müzeyyendir. Bu cami Brusa ?ehrinin en büyük camii olub bu münasebetle bu münasebetle Ulucami dinilmi?dir. Hakikaten büyüklükçe D?me?k ?am ve Ayasofya cami ?eriflerinden sonrad?r. Gayet müferrehdir. Deruni camide camekanl? bir kütübhane mevcud olub pek çok kitab mütenevai aliye bulunmakda ve ekseriye Telli Tekye'de medfun merhum münzevi Abdullah Efendi taraf?ndan vakf idilmi?dir.Kütübhanenin üzeri altun yald?zl? oyma çiçekli parmakl?kl? mahdud mahfel-i hümayundur.

Tarz mamure-i dilpesendde benan olunan mermerden mamul çe?me vali-i esbak merhum Münir Pa?a hazretlerinin asar-? hayiyelerindendir. Akan abi leziz ?ehrin en maruf sular?ndan Kavak suyudur ki demir boru vas?tas?yla isal olunmu?dur. Camii kebir hevalisinde ve ?imal kapusu kar?usunda vakidir. Merhum Pa?ay? me?arileyhin camiin garb kapusu ilerusunde cadde kenar?nda vak? meydanda fakat bir deniz tarz mimaride in?a itdirmi? oldu?u çe?me dahi ?ayan-? zikr ve tema?ad?r. Çe?me-i mezkureden dahi kavak suyu cereyan itmekde ve üzerinde muharrer Hüdavendigar Valisi Ahmed Münir Pa?a ibaresiyle nam-? alileri tanrimen yad ve ruh-i mübarekleri ?ad olmakdad?r.
Camii Kebirin ?ark cihetinde Tavuk Pazar? nam meydanda el Hac ?vaz Pa?an?n bir güzel medresesi mevcuddur. Tercüme-i hallerinden birinde : Merhum ahd-i Sultan Murad Han-? sanide ?anide vüzeratla bikam olmu?dur. Evail-i halinde üç bin akçe iyle t?mar sipahilerinden iken istikameti sayesinde Kocaili Sanca??na muzafferiyetle ihraz-? paye itmi?dir. Kale-i Brusa muhaf?z? iken bagtaten hücum iden Karamano?lu ?ecaat-? merdanesiyle defi ve tard iderek h?dmetinde makbul sezavar sadaret vüzerat olmu?du. muahharen 832 senesinde azim dar-? beka olmagla P?narba?? kabristan?nda medfundur. Medrese-i mezkurenin mütevellisi Haim yada Ha?im Efendi taraf?ndan vekil-i evkaf nezaret celilesi kapucu çukadar? Arnavud Bayram A?a marifetiyle tamir ve termim ve çend sene mukaddem resm-i kü?ad? icra idilmi?dir. Medrese-i merhum Müftü U?aki ?brahim Efendi zade mekremetlü Sabit Efendidir.
Mahalle-i mazkurede Orhan Gazi Camii ?erifi mevcud olub gayet metin ve resin ve her bir meziyyinat? mükemeldir. Camii ?erifin ?ark?nda ve ?ehrin vasat?nda iki defa pazar kü?ad olunan mahallede vaki oldu?undan cemaati kesirdir cümle kapusu üzerinde ?u :

Emr-i behzelimaret e? ?erifat Sultan el gazat vel cihadat Orhan Be? bin Osman Be? tabe serahe sene 740 fermanatma miha el naz?r ve hüvel vezir el ekber Bayezid Pa?a bil i?aret el Sultan ibn el Sultan Mehmed Muad bin Bayezid Han halde saltanat sene 810 ibare muharrerdir. Cami ?erifin derununda cihet-i yesaride keteb mütenevai nefiseyi havi bir kütübhane ve havalisinde abdest alma?a mahsus bir ?ad?rvan mevcuddur.

Camiin kar?usunda ve cihet-i yesaride üzerinde Belediye dairesiyle minarenin aras? caddedir. Gayet mükemmel olarak in?a idilmi? bir belediye dairesi ve bir manzara-i ferhub ha?ayi havi millet ba?çesi mevcud olub ?arkda gazinosuda vard?r. Has?lat-? belediyeye aiddir. Culus-u veladet-i hümayunlar?nda merasim dairesi tahsis olunur.ve ba?çede mezkur gicelerde icray? ?enlik olunur. Gerek dairenin ve gerek ba?çenin bu hal dilkkü?aye erece?i esbak vali vilayet merhum Mahmud Celaleddin Pa?a hazretlerinin asar-? himmetleridir. Ba?çe gayet latif bir halde bulunmakda ve orta yerindeki f?skiyeli havuz bir letafet de?er virmekdedir. Etraf? timur parmakl?kl? mahduddur. Kapusu saray önü caddesindedir.

Belediye dairesinin alt taraf?nda Orhan Gazi hazretlerinin bir de imaret-i ?erifleri mevcuddur ki talebe-i ulume

Sayfa 25



ve fukaraya fodla, pilav ve zerda tabh ve tevzi olunur. Ba?çenin ?ark taraf?ndaki zukakda landon ve körük araba ahurlar? bulunmakdad?r. Bu zuka??n caddeye mülaki oldu?u mahallede ?eyh Kü?teri hazretlerinin makbere-i muhteremeleri mevcuddur. ?eyhme?arileyhe azam me?ayihden olub keramet aliyyeleri zahurdur. Kabrin senk mezar?nda ?u ibare mesturdur.

Kutbul arifin gavs el vasilin cennetmekan firdevs-i a?iyan sahib el hayal ?eyh Muhammed Kü?teri sene 802

Orhan Cami hevalisinin alt taraf?nda sanayi dahiliyenin ba?lucas?ndan olan kozalar?n mahalle-i füruhtu tahsis k?l?nan cesim-i atik bir han mevcuddur. Burada ashab-? ticaretin ayr? ayr? odalar? ve hususi tayin k?l?nan memur odalar? bulunmakdad?r. Burada fevkani bir cami mevcud olub alt? ?ad?rvand?r. Han?n biri pazar mahalline di?eri Orhan Cami yak?n?na, di?eri de Uzun çar?uya mülaki olur. Üç aded kapusu vard?r. Kara Mürse? ?ayak çuka fabrikas? ?ubesi ma?aza ve daha sair ma?azalar? bulunmakdad?r.
?stanbuldaki Çar?uy? Kebir gibi üstü örtülü olub asr? hazret Abdülhamid-i Sanide tamir ve tecdid olunmu?dur. Bir tak?m dükkanlar? havi olub kuyumcular, kavvaflar, yorganc?lar ve arakiyeciler gibi ehli sanai ayr? ayr? bulunmakdad?r.
Mahalle-i mezkurede kebir gayet metin minareli bir cami ?erifin mevcud olub önünde bir kaç aded kabirler vard?r. Cami ?erifin garbi ilerisinde mamulat dahiliyeden havlu destgahlar?n?n bulundu?u odalar mevcuddur.
Burada ?smail Hakk? kuddise s?rruh el ali hazretlerinin dergah ?erifi mevcud olub harabe yüz tutmu? iken serkarin hazret-i ?ehriyari devletlu Hac? Ali Pa?a hazretlerinin hamam-i alileriyle meclis idare-i vilayet azas?ndan saadetlu Hac? Ali Pa?a riyasetinde te?kil iden komisyon mahsus marifetle vali-i esbak devletlu pa?a hazretlerinin zaman?nda mükemmelen tamir ve yigirmi be?inci sene-i devriyeye mesadif culus miya men menus hazret hilafetpenahide resm-i kü?ad? bilahere dai tezayid ömrü iclal mülükane refi k?blegah sadani olunmakdad?r. Caddeye naz?r timur parmakl?kl?kapu üzerinde talik hat ?u :

?smail Hakk? kuddise s?rruhe el ali hazretlerinin dergah-? ?erifleridir sene 1316


Dergah ?erifin cami ve tevhidhanesimevcud oldu?u gibi ?eyh me?arileyhin bir de çilehanesi vard?r. Bani-i dergah ?eyh ?smail Hakk? kuddise s?rruhe el ali hazretlerinin kabr-i ?erifleri ta??nda muharrer tarih-i ?udur

Kutb-u zaman ?eyh ?smail Hakk? bu Hak
?ri?di ilm-u zuhur ve bat?n?nda hakiya
tahrir itdim hediye tarih sal-? r?hlete
Oldu tair-i behi?t kuddise ruhu bir k?yad
?.. meydan?n iyledi Üftade Hak firkate
Hak Hak did azim iyledi Hakk? Efendi cennete
1137


Sf 26



kademi alileri önündeki seng mezar :

Merhum ve ma?fur leha zevce-i Hakk? Efendi Ai?e Hatun sene 1160


Burada mevcud ve bu nam iyle maruf cami ?erif pek harab iken vali-i esbak merhum Minr Pa?a hazretlerinin valili?i hengam?nda arazi müfetti?i R?za Be? zade Cemil Be? merhumun nezaretitaht?nda mücedded dinecek derecede mütevelli re?adetlu ?eyh Hac? Bahaeddin Efendi hazretleri marifetiyle tamir ve in?a ve harim-i camide bir de kahvehane ihdas ve cami ?erifin k?ble-i cihetindeki kabristan derununda bani-i camii Pars Be? medfun oldu?u türbe dahi tamir ve sanduka etraf?n? müzeyyen parmakl?kla tahaddud ve gerek cami ?erif ve gerek türbe-i ?erifeye avize talik ve mücedded has?r ve kelimelere fer? olunarak tezyin olunmu?dur. Türbe-i ?erifharicindeki kabristanda bir çok makbere bulunmu?dur.
Bu mahalledeki cami ?erifin harimindeki kapu üzerinde muharrer tarih :

Serapa a??k gibi bu cami
Said aba el bedahe harf mecume didim tarih
Yine Osman A?a yapd? an? tarz-? nevin üzere
Yapd? cami tefsir han resm-i nevin üzere
1214


Abdal türbe-i ?erifin kapusu üzerindeki ta?da mehkun tarih :

Haz el bina-i Sultan Mehmed Han halidullah sultana ve abd memlekete cumazeielahir lesne seba mie seman a?ere


türbe-i ?erifin sag taraf?ndaki çe?me üzerindeki tarih :

?eyhülislam gareyn ilm itdi mamur nice virane
gayb hatif did tarihin
Çok az itdi Hüda ide kabul
ne?-i nu? ide kane kane
nu? can olsun içen at?ane


Mahalle-i mezkurede kârgîr bir cami ?erif ve biraz ileride bir türbe mevcuddur. Türbe-i mezkûrede bani cami ?erif Ebu ?shak nam zat medfundur. Bu civarda Tarik-i Kadiriden bir dergâh-? ?erif mevcud olub postni?ini Muhacirin Komisyonu a?azas?ndan ?eyh Agâh Efendidir. Gemlik ?osesine karib Deveciler Kabristan? kar?usunda Tarik-i Kadiriyeden cuma ve pazar geceleri icray? ayin olunan Kaygulu Hasan Efendi Dergâh? bulunmaktad?r. Bu nam iyle maünvan ?eyh me?arileyhe Hasan Efendi Dergâh-? ?erifi derununda bir de türbesi ve makbere-i muteberki seng yan?nda di?er bir kaç makbere mevcuddur. Tevhidhanesi türbenin biraz ilerisindedir. Dergâh-? ?erif nezaret ve taharet ve müzeyyinatce mükemmeldir. Bir de büyük bir harem dairesini havidir. Postni?ini re?adetlu Gül?en Efendidir.
Gemlik ?osesi - ?stanbul Caddesi - Deveciler nam kabristandan mürür ider. ?osenin ve mezaristan?n her taraf? zeminden bir metre irtifa??nda duvarla tahdid olunmu?dur. ?ehrini?lek bir cadde taraf?nda vak?a i?bu mezarl?k ?ehre gelenleri ve ?ehirden gidenleri alem-i fani ve bakiden haberdar iyle kuvve-i hissiyeye gark-? hüzn iderek istikbal veya te?yi ider. Kabristan?n ilerusunde pek çok zaman harab ve muat?l kalub muahharen ashab-? hayratdan ve Brusa tüccar?ndan Fesci Ata Be?in mahdumu tüccardan Raif Efendinin himmetiyle bu kere müceddeden tamir ve yigirmi be?inci sene-i devriye-i cenab-? ?ehin?ahiye mesadif olan cülüs-ü hümayun meymenet makrunda resmi kü?ade icra olunan Gazi Hasan Pa?a Cami ?erifi mevcddur. Camiin kar?usunda e?raf-? handan memleketden saadetlu Faik Be? Efendinin bir arsa-i haliya üzerine bina ve tesis iyledikleri medrese memlekete ziynet viren hayratdand?r. Pek çok vak?flar dahi tesis itmi?lerdir. Medresenin cümle kap?s? üzerinde nam-? alilerini ... vesile-i cümle olarak ?u :

Ahmed Faik Be? Medresesi sene 1317

Mermer ta? üzerine mehkundur. Medrese-i mezkure medresi mekremetlü Eyüp Efendidir. Deveciler Kabristan?n?n alt taraf?nda Birinci ?stasyon Caddesinin yemininde biraz ileride vaki Camii ?erifle alt? çe?me ve üzeri kargir minare vard?r. Gazi Timurta? Pa?an?n asar-? hayriyelirdir.

Pa?ay? mü?arileyh - ibni Ali Be? - Sultan Y?ld?r?m Bayezid Han zaman?nda vüzeray? muadelet ?ecaatinden olub 816 tarihinde irtihal-i dar-? beka iylemeleriyle cami-i mezkur sahas?nda mestur halinde mezard?r. Umur Be?, Oruç Be?, Ali Be? ve Mahmud Be?ler. Pa?ay? Gazi mü?arileyhin evlad-? mükerremleridir. Timurta? Pa?a merhumun tesisat-? hayriyyelerinden olub pek harab halde _ ?ose kenar?nda _ bulunan hamam belediye taraf?ndan ?ehre verud iden gazhaneye depo idilmi?dur.

Bir di?er Timurta? Pa?a daha olub Timur Vakas? zuhurunda ?ehazdegan-? Y?ld?r?m Handan Musa ve ?sa Çelebiyle birlikde Brusaya geub irtihal itmi? ve Pazar-? Mahide medfun bulunmu?dur.
?stasyon Caddesi cihet-i yemininde Bat Pazar?n?n alt taraf?nda vaki be? yol a??z?ndaki cami Yi?id Köhne Camii ünvan?yla maruf ise de tarihe dair mualteessüf bir malumat elde idilememi?dir. Bunun ?arki ?erif ilerisindeki zukak ruz-i dairesine mülaki olur ki daire-i mezkurenin önü cüzi meydanl?kd?r. Camii mezkurun garb taraf?ndaki zukakda Tah?l Han? nam?yla menun cism-i atik bir han mevcuddur ki ?ehre gelen zehairin mahalli fürühtu tahsis olunmu?dur.

Mezkur Tah?l Han?n biraz ilerisinde vaki atik kargir bir cami ?erif mevcuddur. Es Seyyid ?eyh Ahmed Efendi mezkur camiinde icray? ayin Kadiriyeye ba?lar. Ve yan?nda haneyi ve daha baz? yerleri tamir itdirerek bir dergah-?

Sf 28



?erif heyetine vazi ider. Mezkur camide eday? salat hamse olunur. Cuma geceleri dahi icray? ayin-i tarikatolunur. Bani-i me?arileyh 1007 tarihinde irtihal-i dar-? beka iderek cami-i mezkur haziresinde medfundur. Aziz me?arileyh gayet mütevekkil ve ashab-? kanaatden olub keramet-i aliyye-i müteadedleri zahirdir. Hücreleri ve ?eyh dairesi muhtac-? tamir bir halde bulunmakdad?r. postni?ini asitaneli re?adetlü ?eyh Ali R?za Efendidir.

Mahalle-i mezkurda Okçular nam camii erif mevcud olub k?le cihetinde bulunan hazirede bir kaç makbere bulunub seng mezarlar?nda ?u ibareler muharrerdir.

Hüve ni?m el gafur
Hazret-i Emir halifesinden Hüseyin Hoca halifesi Veli ?emseddin hazretlerinin kabridir sene 875

Hüvel baki
Sab?ka Brusa ayan? merhum ve ma?fur leha cennet mekan firdevs-i a?iyan Yahya Kapanzade Hasib Ahmed Efendi sene 1249

Hüvel baki
E?raf-? kuzat zavi el ahiretamdan Hüseyin Fehmi Efendi Hazretlerinin mahdum mükerremeleri merhum cennet mekan ?smet Efendinin sene 1248

Hüvel baki
Cennet mekan Sultan Han müderris dersiam kudvetelleali el muhakkikin umdet el fazlelmudakkiyn mazhar kabu musadd?k enbiya elamen zir el ulemai zarelenbiya-i ma?fur leha es Seyyid Mehmed Gazali Efendi sene 1262

cami-i mezkur mütevellisi müderrisinden nekud mevkufe memuru Abdürrahman Hilmi Efendidir.

Mahalle-i mezkurede Kaygan Camii ?erifi mevcuddur. Cami mezkur oldukça cesimdir. Civar? ayr?ca çar?? oldu?undan kesir el cemiad?r.
Burada da bir küçük camii mevcud olub eday? salat-? hamse olunamamaktad?r. Cami mezkur haziresinde bir kaç makbere mevcud ise de seng mezarlar? okunmaz bir halde oldu?undan tarihine dair malumata destres olunamamaktad?r.
Mahalle-i mezkurede mukaddem eday? salat-? hamse olunamamakda iken bu kere müceddeden tamir olunan Hoca Tabib camiinde eday? salata ba?lanm?? bu vesiyle iyle de eda-i hayriye cenab-? padi?ah? yad ve tezkir olunmakda bulunmu?dur.

Sar? Abdullah Camisi - 1930lardaki y?k?m?ndan önce


Burada Hançerli Vakf?ndan Sar? Abdullah Camii ?erif-i mevcuddur. Camii mezkurun kar?usunda mekteb-i ibtidai(?lkokul) haziresindeki makberenin seng mezar? :

Hüvel baki

Reis el haf?zin ve kurra el kamilinden cennet mekan frdevsi a?iyan merhum ve ma?fur leha Hüseyin Halkiye Efendi'nin sene 1280(1863-64)

i? bu cadde taib olundukda ciheti-i yesarede Posta ve Telgrafhane ve hükümet dairesi ve mektebi rü?diye-i askeriye cihet yemininde kargir olarak in?a olunmu? tiyatro ve s?ra kahveler mütesadif olur.


Alaca Mescid Camisi ve bahsedilen üç lüleli çe?me

Kahvelerin ilerisinde Rü?diye-i Askeriye Mektebinin kar?usunda üç lüleli daim akar bir çe?me mevcud olub üzerinde ?u :

Tu?ray? Gazi Hümayun
Sahib el hayrat el Hac Aziz Ahmed Pa?a
Mutasarr?f vechiyle ve Hüdavendigar sene 1228(1813)

Buradan az a?a??da Alaca Mescid dinmekle maruf kârgir üzeri kiremitle meskuf bir mescid-i ?erif mevcud olub ?ark(do?u) cihetinde(yönünde) bulunan mekabirin(kabirlerin) baz?s?n?n mezar?yla tezyin sahife olunur. Nurullah kabre Ah minel mevt
Hüvel baki

Hac? Ali Pa?an?n Tatar A?as? merhum ?brahim A?an?n A?an?n mahdumu merhum Mustafa A?a sene 1250(1834)


Nak?ibendiye Baba Dergah? ve üç lüleli çe?me

Caddede buradan biraz ileride Tarikat-? Nak?ibendiyyeden Baba Efendi Dergah? mevcud olub pazartesi ve cuma geceleri icray? ayini tarikat eda idilür. Mescid tarz?nda bina olunmu? olan tevhidhanesi eday? aydiye(bayram namaz?) cuma ve vakat-i hamse(be? vakit) içün daimi aç?kd?r. Dergah-? mü?errif bu kere derece-i müceddeden(yeniden) tamir olunmu? ve mefru?at ve müzeyyinat? ikmal bulunmu?dur. El yevm(bugün) postni?ini adab-? as?r ve ?uray? binamdan e? ?eyh el hac Baha Efendi vefat etmekle evlad-? kebiri : re?adetlü Mehmed Efendi seccade ni?in olmu?dur. Dergah-? ?erifin garb(bat?) taraf?ndaki hazirede mevcud makbereden caddeye naz?r pencere önündeki kabrin seng(ta?) mezar?:

Tarikat-? aliyye-i Nak?ibendiyeden me?ayih-i azamdan pi?va-i tarikat rahnam? hakikat merkez daire-i vilayet mecmu(toplayan) esrar maarif(bilgi) re?adet kutbül arifin (ariflerin kutbu) gavsil aslin mür?id agâh arif-i billah mazhar-? envar billatif baniiyn hankah-? ?erif kudvet-ül allame-i es-salikiyn en-Nak?ibendi es Seyyid e? ?eyh el hac Ahmed Baba sene 1266(1849-50)
Mahalle-i mezkure(sözü edilen) de Simke? Mescidi ?erifi ünvan?yla maruf(bilinen) bir mescid-i ?erif mevcud olub minare bulunmad???ndan kapu yan?ndaki çe?menin üzerinde ezan-? Muhammedi k?raat(okuma) olunur. Buraya ç?kabilmek içün basamakl? bir nerdevan(merdiven) in?a olunmu?dur.
Bu mahallede tarz-? mimarisi fer hafza kârgir olarak olunmu? Kara ?eyh Cami ?erifi mevcud olub minare taht?ndaki(alt?nda) ta??nda ?u ibare muharrerdir(yaz?l?d?r):

Hüvel baki
Merhum ve ma?fur leha cennet mekan firdevsi a?iyan Kara ?eyh Abdullah Efendi sene 1235(1819-20)


Telgraf ve posta haneye muttas?l pencere önünde naz?r mütesadüf olan seng mezar :
Hüvel baki
Hazret merhum himmete ersin
Biltekaüd oldu sultaniye cah
?tdi ahir terk gülzar-? cihan
Hatif Gaybi dedi tarihini
Bahri cu? ilüm saliha
Mevleviyetden o bir saliha
?tdi cennetde misal-i rayiha
?yledi dünyadan el fatiha sene 1128 (1715-16)
Hükümet kona??n?n k?ble cihetinde bulunan i? bu mahallede kârgir olarak in?a olunan Hac?lar Camii ?erifi mevcud olub tarihi ta?? gayet yüksek bir mahalle talik olundu?undan malumat-? tarihiyesine destser olunamam?? yaln?z iç kapu üzerinde muharrer ?u : 1203 senesi 15 Receb yaz?dan camiin tarihi mezkurede bina olundu?u anla??lm??d?r. Camiin önünde yüksek mahalde bir kaç makber mevcud ise de seng mezarlar? okunmaz bir haldedir. Matbaa-i vilayet bu mahalde ve camiin ?ark?nda dört yol a?z?nda vakidir.
Mahalle-i mezkurede kârgir Nalbando?lu ünvan?yla maruf bir camii ?erif bulunmaktad?r. Camiin kar?usunda bir mekteb-i ibtidai mevcud olub mezkur havalisinde mevcud makbereden bir kaç?n?n seng mezar? arz enzar kakarin iyle tezyin sahife iyleriz.

Hüvel baki
Brusa Kad?s? iken vefat iden ?amizade merhum ve ma?fur leha Mustafa Efendi sene 1194 (1780)

Hüvel baki
Arifi billah mür?id-i agâh Yalanc? Efendi dinmekle me?hur tarikat-? aliyye-i Nak?ibendiyyeden Konevi e?-?eyh el hac Haf?z Ömer Hulusi Efendi sene 1293(1876-77)

Hüvel baki
Merhum Yalanc? Haf?z Ömer Efendinin zevcesi merhum ?erfie Rukiye sene 1301(1883-84)

Kay?n pederi Said Efendi sene 1280(1863-64)

Brusa(Bursa) Mekteb-i Rü?diyesinin muallimi merhum Sadeddin Efendinin biraderi merhum Yalanc? Efendinin damad? el hac Hüseyin Hüsnü Efendi sene 1301(1883-84)


Mahalle-i mezkuredeki ?eker Hoca Mescidi ?erifi hariminde pencere önündeki kabrin ta?? :

Hüvel baki
Bendegân al aba ve mensub hazret-i evliyadam Brusa(Bursa) handan-? e?raf kadiminden sab?kanAyd?n mal müdür ve Ankara muhass?l? olub birer defa Hamid abad ve Antalya ve Mente?e ve Alaiye ve üç kere Burdur Sanca?? kaymakaml???nda bulunan ?erif Mehmed A?an?n sene 1288(1871-72)


Mescidi ?erif-i mezkurun ?ark cihetinde vaki kârgir türbenin penceresi üzerinde ?u :
Haz-el türbe Ahmed bin Seyyid Ali fi evail Zilhicce sene 708 ve sandukan ta??nda ?u ah min-el mevt ibare muharrerdir.

Mahalle-i mezkurede Hazret-i M?sri Dergah? ?erifi mevcud olub cümle kapusu üzerinde ?u :

O bismillah çekmi? ilm-i edyan? izzetle
Kamu afitab ve ednada tasarrufda müsellemdir
Odur ol M?sr-i sahib devran nükte-i devran
R?za bab? feth oldu hilafetle ey ?ah
Cemi kudsiyane muktedad?r Hazret-i M?sri
Calis-i taht-? gavsiyetde ferddir Hazret-i M?sri
Gabard?r kûhi kemal celad?r Hazret-i M?sri
An?n çün halk bende pi?vad?r Hazret-i M?sri
Hakka salikine feyzin revad?r Hazret-i M?sri sene 1245(1829)


Dergâh-? mezkur haziresinde bir kaç aded makbere mevcuddur. Postni?ini re?adetlü ?eyh Morevi Hac? Mustafa Efendidir.
Mahalle-i mezkurede ?ne Bey Camii ?erifi dinmekle maruf kârgir camii ?erif mevcud olub ciheti ?erifesinde tahta parmakl?kla mahudud makberenin senginde ?u intikal el merhum Ahmed Mustafa Fakir sene 916 - 1510 yine bu civarda kapusu Akb?y?k Caddesi üzerinde çifte merdivenle ç?k?lur kârgir dershanesi kubbeli Hüseyin Pa?a Medresesi vard?r. Medrese-i mezkurede talebe-i ilim mevcud olub müderrisin-i kiramdan Abdurrahman Efendi taraf?ndan tedris-i ilüm olunmaktad?r. Medresede keteb-i mütenave-i kesireyi havi bir de kütübhane vard?r. Mahalle-i mezkurun Gözedici Soka??nda kö?ede etraf? parmakl?kla muhallat kabirin ta??nda ?u vechile muharrerdir.

Hüvel Baki
?? bu zat-? ali Güzelce Mehmed Efendi dinmekle maruf olub her ne husus içün ruhu ?eriflerinden istimdat idilürse elbette murad olunaca?? Bald?rzade tarihinde görülmü?dür. Rahmetullahi alyhe sene 1206 - 1791

Mahalle-i mezkurede Akb?y?k türbe-i ?erifinin üst taraf?ndaki ç?kmaz sokakda Veled-i Hariri Camii ?erifi mevcud olub bani-i mü?arileyhe minare taht?nda medfundur. Civar?nda ...kir bir kaç makbere de mevcuddur. Akb?y?k hazretlerinin üstü kapal? bir zaviye içerisinde sanduka-i ?erifesi bulunup zaviye-i mezkurenin üzerinde sülüs hatt?yla kelime-i celile-i tevhid ve besmele-i ?erif ve Ala an evliyaullah la havf aleyhim vela hüm yehzenun ayeti kerimesi ve sandukas? üzerinde ?u
Kutb-ül arifin ve gavs-el vasilin ?eyh-ül kâmilin Akb?y?k Sultan hazretlerinin sene 1262 ibare muharrerdir.
?eyh mü?arileyhin tercüme-i hallerinden birinde imdat el mü?arileyh e? ?eyh Hac? Bayram Veli müntesiblerinden mecnun Akb?y?k Dede hazretleri agniyadan? olub hab el hay reis gül hatiye-i vakf?nca ?eyhi fakr ve fakih olmas?n? nasihat itdikçe Abdal mevmi ileyhe tesir etmeyerek ekmeyen biçmedi bu mezrada el has?l kime laz?m ise ekmek ana laz?m itmek diyordu cevabda bulunarak ?eyh mü?arileyhe dilgir olmas? hasebiyle kat i ülfet iderek ahir ömrüne de?in ba?? aç?k olarak seyahatle Bursaya geldi?inde irtihal dar-? bekaya iylemi?dir. Burada vaki Sarrafiye Medresesinde el yevm talebe-i ilum mevcud olub müderrisi mahkeme-i ?eriyye hulefas?ndan Tahir Efendi olub tedris ilüm itmektedir. Mezkûr Akb?y?k hazretlerinin zaviyesine muttas?l mezarl?k duvar?nda vali-i esbak merhum Ahmed Münir Pa?a'n?n hayrat? olmak üzere 1312 - 1894 de in?a olunmu? bir çe?me mevcuddur.