Mirat-ı Bursa yahud Bursa Hatıraları (1906) , Hasan Taib Efendi


Hatıra

yahud

Miratı Brusa



Eser



Haremeyn Muhteremeyn payellulerinden şam şerif Kadısı esbak El Seyyid Hasan Taib Efendi




Maarif Nezaret celilesinin pi 17 Zilkade sene 324 ve fi 20 Kanun Evvel sene 322 tarih
ve üçüncü cildin 281/1301 muerolu ruhsatnamesiyle

Hüdavendigar Vilayeti Matbaasında Tab Olunmuşdur


Sene 1323(1905-06)

HATIRA

- yahud -

* Mirat-ı Bursa *

Mukaddime

Bir insan yaşamakda olduğu memleketin haline mühimelmekan matluğ olmak mebcuriyetinde bulunması tabiidir. İşte bu mecburiyet icabetindendir ki şimdiye kadar bir çok erbab-ı kalemin mensub oldukları memleketin hali hazırda bulunduğu şekil ve suretini marif olarak husule getirdikleri esere iktifaen şimdi içinde bulunduğum Brusa (Bursa) şehrinin havi olduğu mahallet asar kadıyete ve te'sisat hayriyesiyle bazı merakd mütebarike ve emanını gösterir sathıca bir esere böyle tesadüf olunamamakda idi.

şu suret (Mirat İstanbul) namıyle tertib olunan eser fevaid getir matluğa güzar naçizanem oldukça velevki aciz olsun öyle bir eserin vücuda getirilmesine medar teşvik olub binen alehe bu teşvikat neticesi olarak kasrane bu eserin dahi meydana çıkmasına muvaffakiyet hasıl oldu. şu eser acizanemde tesadüf olanacak hatayatının dahi nazar afv ve sefh iyle baılacağı itikadındayım.

Heman Cenab Rab manen veli nimet bi nimetimiz matbu azam akdanımız padişahımız efendimiz Hazretlerinin duri celil humayunlarını ihsan odur alim ve arifan ve amir ve ikbal şahanelerini mezdad ve feravan buyursun amin.
İnsan yaşamakda olduğu memleketin haline velev bir dereceye kadar olsun matluğ olmak mecburiyetinde bulunması tabi bulunan kaideye itbaen şehrin bir nebzecik ahval tarihiyesinden bahs olunmak icab itdi.

(Hüdvendigar vilayeti) zamanı kadimde (bitinya),(mizya), (frigya) namıyla üç hataya münkısım idi. Bitinya _ filasl vilayetin şimdiki Brusa ve Ertuğrul sancaklarını teşkil iden garb şimal kısmından ve İzmir sancagıyla Kastamonu vilayetinin kısm garbiyesinden ibaret olub başluca mamureleri Pruza "Brusa" Nikeya İznik Herakleya Erikli Halidinya Kadıköy şehirleri idi bunlardan Brusa şehri pek kadim olub Btinya hükümdarı Prusyas tarafından miladdan 2000 sene evvel ve ve tesis ve anın namıyla tesmiye olunmuşdur. Bade rumluların zabtına geçerek Rum Devletinin şark ve garb imparatorluklarına ayrılması üzerine şark Roma imparatorlukluğu yani Konstantiniyye makrolgu hususuna düşmüş nihayet badei saltanat abd medet olan Sultan Osman Gazi hazretlerinin evahir sltanatlarına mesadif olan 726 tarih hicriyesinde mahdumları Sultan Orhan Gazi hazretleri tarafından feth ve zabt iyle Devleti Aliyyei Osmaniye ye payi taht ithaz olunmuşdur.

şehri şehir Konstantınıyye payi taht saltanat ihtisaz buyuruldukdan sonra Brusa şehri Sultan Hüdavendigar Hazretlerinin nam aluyyelerine nisbeten Hüdavendigar tesmiye olunan vilayet merkez olmuş ve Türkiyat güne günün semeresi olarak bu günkü mertebei kemali bulmuşdur.
şehri mezkur Anadolunun büyüklükçe ikinci, letafetce birinci derece olan şehirlerinden olub İstanbulun 80 ve sahil bahrin 20 kilometre cenubunda 40 derece 2 dk 82 saniye arz şimal ve 28 derece 58 dakika 27 saniye tol şarkide Keşiş Dağının şimal garbı eteginde kain ve güzel bir ovaya nazırdı. Nüfus mevcudesi 1313 senesi istatistike nazaran 63,364 olub bunun 48,053ü müslim 10311i gayrimüslimdir.şehir ovanın kenarından başlayarak Keşiş Dağı eteğinde gitdikce kesb irtifa iylediğinden uzakdan gayet latife bir manzara arz ider. şehrin önünde desti kudretin en tabi bediinden biri olan behişt asa cisim bir ovaya mümted olduğu gibi üst tarafında eflaka serçegan ve zirveleri daimi suretde kar ve bulutla mestur olan Keşiş Dağı bulunur.

Brusanın akarsulrı ziyade olub bunlar meyanındaki su ile Kavaksuyu İstanbulun karakulak ve Çamlıca sularına muadil labilir. Gümüşsuyu dahi Kavaksuyu kadar leziz ve hafifdir. Yenisu pek hafif oldukdan maade kavi ve hazım olduğundan kefesine merci tutulmak lazım gelur. Pınarbaşı suyu bunlara nisbetle cüzi agyarca isede GÖkderenin suyu agyar olmayub hususuyla uzak bir mesafeden geldiğinden daima havalanmış ve şerbe salih bir halde bulunmuş olur. Ancak yolları muhafazalı olmadığından nezafetine mutaib derecede itina olunamamakdadır. Brusanın

Sf - 4

dahil ve haricde Alişar, Akçagalyan, Altunoluk, Müftü suları gibi daha bir çok meyha leziz cari isede bunları ayrı ayrı zikrinden sarfı nazar idilerek yalnız şehrimiz hangi tarafında ve hangi sokağında geçilse su şarıldısının kulakdan münkati olmadığı nekaştei sahife takdir ve istihan olunur.

şehrin en güzel ve mağmur mahallesi Sedbaşı dinilen mahalle olub oradan akan derenin üzerinde bir kaç aded kârgir köprü mevcuddur. Bu köprülerden biri ve en cesimi şehrin en galbelik ve işlik noktasını teşkil ider. Derun şehirde ceman 10468 hane 165 cami ve mescid 27 medrese 36 tekye ve zaviye 6 kilise 3 havra 10 otel 49 han 62 hamam 41 fabrika 37 dabakhane 17 boyahane 100 furun 10 acezehane 3 tiyatro 1 ıslahhane 1 hastahane 1 darelaceze 1 umumi bağçe ve birer rüşdiye askeriye ve mülkiye ve bir anas rüşdiyesi 22 ibtidaiye mektebi ve bir matbaa vilayet iyle iki aded hususi matbaa ve birer askeri ve mülki idadi vardır. Bunlardan başka 263 kahvehane 80 meyhane 2930 dükkan ve magaza 29 değirmen mevcuddur. Eser semt ve mahallete taksim olunduğundan şehrin ebniyei kadime ve aliyyesi bulundukları semt ve mahallede beyan olunacakdır.
Hüdavendigar Gazi hazretlerinin 791 senesi şehri şabanının beşinci günü Kosova muharebei meşhuresinde şehiden irtihalbuyurmalarıyla naaşı magkirat nakışları Brusaya nakl olunarak Çekirge nam mahaldeki cami şerif ve imaret amireleri karşusunda kain türbei muhteremede defin han ıtırnak olmuşdur.

Türbei şerifei mezkura gayet latif ve pek müzeyyendir. Sekiz aded mermer direk üzerine inşa olunmuşdur. Derununda gazii meşerilaeyhin harbde giydikleri zırhlı gömlek yaldızlı ve imameli tac şerifleri ve bir atlas hırka, bir uzun ve mesni kilid ve meftah ve edayı salata hazır itdikleri bir aded ceylan derisi seccade türbei şerifeyi ziyarete gelen zevad tarafından ayruca tekrimen ziyaret olunur.

İş bu türbei muhteremede Gazi merhumun dört hemşiresiyle bazı zevatı kiramın makbereleri mevcuddur. Çekirge namıyla maruf olan zatı şerifde türbei şerifei mezkure diyarına muttasıl makberede medfun bulunmuş ise de senk mezarında yazı yokdur.

Türbenin letafet ve zerafeti nisbetinde bağçeside gayet latif ve müzeyendir. Güzel bir türbedar odasıyla bunun arka cihetinde umuma tenzhane olarak inşa olunan nazır oba bir köşk vardır. Bağçenin orta yerinde hayretcahşa bir şadırvan mevcud olub havi olduğu altı muslugun nasfından sıcak su ve diğerinden soğuk su cereyan itmekde ve buraları sayadar iden çınar, söğüd ağaçları bağçeye letafet değer virmektedir. Bu muhterem türbeyi ziyarete gelen zevadın temin isitrahatına hdım bağçede bir de kahveci bulunmaktadır. Cennetmekan meşarileyhin nam namei sultanlarına izafetle bina olunan cami şerifde türbei şerife kadar müzeyyen ve latif olarak inşa olunmuş ve asrın Türki mimarisi orada gösterilmişdir.

Sf - 5

Kargir olarak inşa olunan bu cami şerif harikulade bir kaidei mağmuru tahtında yapmışdır. Bir cami tasvir idiniz ki üzerinde medresesi olsun. şan ve azamet İslamiyeyi Eflake çıkaran metin kaba iyle minaresi bulunsun. Derununde talebei ilum olan iş bu medrese iki kebirdir sahanıyla on altı hacereyi havidir. Brusa dersiamlarından Mekremetlü hadimi Hasan Efendi mevcud talebeye tedris iyle meşguldur. Gazi merhumun hayranından yine bu civarda bir imaret mevcuddur ki nam alilerini tekrimen yade o civarı yeniden mecbur ider.
Çekirgede bulunan hanelerin heman kefesinden sıcak su cereyan iderek bu suretle evlerde pek çok hamamları mevcud isede umumi olarak buyu güzel servinaz, hüsnü güzel, vesinler, Çekirge, Giceli, delferah namlarındaydı. Adr ılıca mevcud olub derunlerinde bir ev karık havuzları mesbut camekanları vardır. Ve haricen otel ve mükemmel daireler bulunub dersaadet ve mahal saireden gelen misafirin buralarda sakin olurlar. Bu ılıcalar suyunun menbaı eski kapluca suyu menbaından gelur. Zirde zikr olunacak beş hammal burada çeyrek saat kadar şehre karibdir.
Çekirge nam mevki fer hafzada vakı olan iş bu kapluca içerisinin binası kadim isede cennetmekan Hüdavendigar Gazi Hazretlerinin emriyle inşa ve tesis ve muahharan dahi Sultan Yıldırım Bayezid Veli Hazretlerinin emriyle tecdid olunub derununda biri büyük diğeri küçük iki havuz ve etrafında muteadid kurnalar ve büyük bir soğukluğu bir çok banyo havuzları olduğu gibi haricde kebir camekan ve ortasında büyük bir şadırvan ve derunundaki ötelerden başka etrafında sahraya nazır öteleri dahi mevcuddur.

Mai carisinin derecesi uzakda olan menbağında(25,26) derece isede hamam mezkurda (34) bıçak derece tenzilidir. İttisalinde nesvane mahsus başka bir umumi kısım dahi vardır ki buna Armudlu tesmiye olunur. Havas tabiyesi - Emraz cildiye ve alel mefasıla ve batın tabiin olunan tecvif malum iyle batın esfel ıtlak asab hicruyenin ihtilalinden neşet iden asbiyeye nefi ve faidesi mücrebdir.
Brusa şehrinin cihet garbıyesinde bulunan ve her biri birer hassei tabiyeye malik olmağla şöhretgir afak olan Yeni Kaplıca şehrin mağruf Bademli mesiresi kurbunda olarak heyet cesimei kadimesi (Sultan Süleyman) Han Gzi hazretlerinin ahd saltanatlarında sadrazam Çıgalzade Rüstem Paşa merhum tarafından bir kat daha tevsiğ ve inşa idilmişdir.

Derununda büyük diğeri küçük iki havuz olub suyu ibtida küçük havuzuna ve oradan büyük havuza dökülür. Bunun etrafında müeaddid kurnalar iyle iki cihetinde envai çini taşlarıyla müzeyyen iki halveti bulunub sağ tarafdaki halvetde Rükkan Hususi tabir olunur bir küçük havuz vardır. Haricinde cesim soğukluğu iyle ortasındaki ufak fıskiyeden

* Vefat idub yirine Mekremetlü Hafız Osman Efendi tayin olunmuşdur

Sf - 6

mai bard feveran ider. Bir taraf dahi mestdil el şekil At Havuzu dinilur bir havuz olub emraz cildiyeye minbetle olan hayvanatı bunda yıkrarlar ve civarında bir kebir camekanıı ve anın ortasında bir büyük şadırvanı ve ovaya nazır müteadid öteleri ve bu kere müceddeden inşa idilen bir dairei mahsusası vardır. Suyu 34 bıçak derecededir.

Havas tabiiyesi _ Mezkur kaplıcasının havas tabiiyesi (*) şu vechiledir ki dahilen az mikdarda İstanbul olunduğu suretde alet hezimde tekvin iden hemu zatı izale ve balgamı terfik dem ve ahlat sairenin af ve nat ve kifayet rediyesini kebd ve tuhal ve saire alet maduyenin rutubetini tezyid itmekle anlarda vukuğa gelen sedde ve tahciratı bu kapluca suyunun alel cildiyeye dahi nefi ve faidesi vardır.
Bu Ilıca nesu ana mahsus olub Yeni Kaplucanın canib şerifesinde ve bademli bağçenin zeylinde vakıdır. Mezkur kaplıcanın ebniyesi mukaddema gayet dar iken bu kere fevkanı ve tahtani müteaddid odalar inşasıyla tevsiğ idilmişdir. Derununda büyücek bir havuz bulunub suyu Yeni Kaplıcanın suyu manbağından gelmekle hassai tabiiyesi Yeni Kaplıca suyunun aynıdır.
Bu kaplıca Yeni Kaplıcanın zeylinde ve Mudanya Caddesi üzerinde olub banisi kadimdir. Fakat camekan ve müştemilat sairesi meznei kiramdan Kara Mustafa isminde bir zat setvede semat tarafında ilaveten yapdırılmışdır. Derununda küçük ve şekil müstatil üzere bir havuz ve civarında iki aded kurnası ve ortasında bir arşun katranda müdevver diger bir havuz ve haricen camekanın örtüsünde bir şadırvan iyle fevkani ve tahtani müteaddid öteleri şamildir. Suyu gayet latif ve bir ak (23 - 24) derecelerdedir.

Havas tabiiyesi - Reyh Tayyar ve zat el habib mezmune ve sinir ve nakris ve konc altlarına ve ahşai batniyenin nesclerinde ve gerek efalinde zuhur iden fesad ve tegir ki sebebi zevaid el hamiyenin tenbitindedir. Bunda da faidesi mücrebdir.
İş bu Ilıca Bademli bağçenin canib garbiyesinde olub içresunun binası kadim isede camekanı cennetmekan Hüdavendigar Gazi hazretleri tarafından müceddeden inşa itdirilmişdir. Derununda bir küçük havuz ve kurnaları "Terleden" tabir olunur bir küçük halvetiyle dışarusında soğukluğu ve anın harcında ortası şadırvanlı bir camekanı ve ittisalinde sahraya nazır fevkani bir daire mevcuddur. İş bu ılıcanın suyu 35 derecededir.

Havası Tabiiyesi - Basur ve alel rahme ve sath cilde hasıl olan tagyirat yani çiçek ve kızamık vesair herde çıbanlar sebebiyle made ve mağani tahrişat mezmenesinde ve göze pek çok civalı edviye istiğmalinde veyahud efrat ayş

* Gerek bu kaplucanın ve gerek diğer kaplucaların hassai tabiiğiyeleri hakkında virilen mağlumat ve tercümei hali etba zikrü beyan olunan mevsiğ Birnar nam hekim hakkın Bende Brusa nam risalesinden ali ve seyr temale cemal iktibası olunmuşdur.

Sf - 7

ve nevişden ve sıcak itamekel ve tena ve lene müdavemetden hadis olmuş olan afvanet made ve ithihab ve maade ve kebd ve tahal ve frengi ve nakris illetleriyle alel cldiyeye takiğdir.
Malum olduğu üzere Bursada sanayii mahalliyenin başlucası iplik böceği yetiştirip iplik kozası çıkarmak ve ipekten envai akmeşe ve abani, mendil, bürümcek ve kefiyeki bir takım mensucat amel itmektir. Pamukdan dahi el havlusu ve hamam takımları ve fotolar dokunuyorsada ipliği yerli olmayub Avrupadan celb olunmaktadır. şehirde koza ve iplik imal itmek üzere 41 ..har iyle metherih fabrika mevud olub yevmiye 4000 kilo kozayı ipeğe tahvil eder. Bir kaya ipek beş kilo kozadan hasıl olunduğuna göre mezkur fabrikalar günde 1000 ve yortu vesair tatil günleri nazar itibara alındığı halde senede 240000 kaya ipek istihsal ider. Her fabrikada münhibiniği mukadderine göre 100_60 kadar işçi bulunmak üzere mecmuğunda 3150 amele çalışmaktadır ki bunlar haftada hesab ve satı üzere 63500 kuruş kadar bir meblağ tuzuğ olunur. İş bu işçiler kenefesi şehirli ve köylü kız ve kadınlar olup yevmiyeleri maharet ve istidatlarına göre metafevt olduğu gibi mevsim ve mahsule nazaran 603 kuruş beyanında temvic ider. Bursanın meşhur filator haririnden 310 senesinde 158614, 311 senesinde 180123 kuruş, 312 de 222243 kilo ihracat vuku bulmuştur ki işbu senelerin vasıtasına nazaran senevi 186993 kilo ağlamaşine ipeği Avrupaya nakil ve ihrac olunmaktadır.

şehir ahalisi diğer zanaatlarla dahi meşgul ise de yegane menbağ servet ve ticaretleri ipek mensucatıtyla pamuk havluları nesc ve imaline münhasır gibi olduğundan asır cihankıymet hazret hamidide her fennin her sanatın bab tarıklarının açık bulunduğunu görerek her şeyden mukaddem mahsulatın terkısiyle pamuk mensucatına muktezi tire ve ipek mahallinde istihsaline sarf gayret itmek lazım geldigini bilmeleri lazım olduğu derecede elzemdir. Fabrikaları haftada beyan olunan bu kadar çok malumat kafi görülerek şu sahifeyide şehrin mesirelerinden bazı malumat itasını fakir çağrıca mensub gördüm
Bursa'nın mesireleri nadirel misal olup ekseriye Keşiş Dağı eteğinde cereyan eden bir takım meyan lezizenin menbağı havidir. Ezcümle "Kızılcık Dibi" "Akça Galyan" nam mesirelerin letafet Abı havası kabil tavsif olmadığı gibi "Hüsameddin" "Müslüm Köşkü" nam mevkilerle "teferüc" dinilen mahal ve "Işıklar" tepesi hakikaten neşet avar birer münazaraı letafet piraye malikidirler.

Bunlarda maade mudanya tarıki üzerinde şehirden yarım saat mesafede kain "Acemler" nam mevki bilhassa bahar mevsiminde

Sf 11

Bursanın güzel mesirelerinden biridir. şehirden oraya kadar mümtad olan yolun her iki tarafı sık sık kavak ve söğüd dut ağaçlarıyla mestur ve mezin olduğu gibi mahal mezkurede müteadir havas ve şadırvanları havayı oldukça muntazam bir bağçe ile bir kasr dilara mevcuddur. Mevki mezkurede birde şimendifer istasonu bulunak münasebetiyle bahar ve yaz mevsimlerinde bazı yolcular buradan istikbal olunur. "Geçid" mevki dahi Bursanın minelkadim mağruf olan mesirelerinden civarında cereyan eden nehirden nakis balıklar sayf olunur. Makdema Mudanyaya amed ve şed iden landon ve körük arabaları buraya mevaseletlerinde biray istirahat nir müddet tevkif ettiğinden kürek bunlarla ve kürek bir ay tenzire suret mahsusada Bursa ve Mudanyadan gelenlerle melamel olan Geçid mevki şimendiferin tesisiyle şosenin ehemmiyetten düşmesi üzerine rağbet kadımiyesini gaib itmiştir."Atıcılar" veyahut "Veysel Karani" tabir olunan makam ve mesire dahi şehrin şark şimal cihetinde ve Gemlik tarıki üzerinde gayet geniş ve ferahfaz olup bazı eyyam mahsusada bir hayli halkın tacmekahı olmak letafeti sayseinde her biri şayan ... ve her nuktesi bir seyrangah bi hemta olduğundan yakın yakın teadded ve tafsiline luzum görülmedi. Mağmafiye Bursanın medar şehriyatı olan bu karyede mafilen beyan idilen kaplıcalarıda Bursa levha hattında tekrar itmekten kendimi alamadım.
Ertuğrul Gazi hazretleri sülbünden 656 senei hicriyesinde tevellüd iyle 699 senesi cemaziyelahirin dördüncü günü balistiklal calis tahnit saltanat olup 726 senesi şehri ramazanın yirmibirinci günü irtihal darı beka iyden Gazi Sultan Osman Han Hazretlerinin cesedi mübarekleri "Osmancık" namıyla meştehar bağçei dilarenin sl cihetinde bulunan türbei muhteremede mahdum meali mevsumleri Gazi Sultan Orhan Han Hazretleri 680 senesinde tevellüd 726 senesi şehri ramazanından cülus serir sultan olub 761 de vukuğ irtihalleriyle sağ cihetdeki türbede medfundur.

Mezkur bağçenin etrafı parmaklık ile mahduddur. Tarafında iki aded şadırvanı haviden girilub yol takip olunursa iki üç basamaklı bir merdivenle müzeyyen olan bağçeye çıkılır. Bu merdivenin tarafında keza birer ufak daimi akar su havuzlu bir çeşme mevcuddur. Yol takip olundukta büyük ağaçları güzel çiçekleriyle bir menirei dilneşin arz iden bağçenin sağ cihetinde fıskiyeli etraf demir parmaklıklı cisim bir şadırvan müşahede olunur. Biraz daha ilerude saat _ yangın kulesi dilruba manzarai mamuresiyle nazara çarpar. Bunun etrafı meydanlık olup bu meydanda ayam mübareki ezman mukaddesi ihbar eden ağızdan dolma ayık dört aded top mevcuddur. Buradan Bursa şehri bütün manzarai latifeyle nazarı uhsar. Samanlı dağlarına kadar mümtad olan ovanın ferhisaz manzarasıda kalub inşirah virir. Kalenin sol cihetinde bir de medrese mevcuddur. Türbei şerifei Osman Gaziye camekanlı kapudan duhulde iç kapunun üzerindeki taşta mahkun tarihi :

Mefhir Osmaniyan zel ilelalemin Hazret Abdülaziz ol padişah bahr ve bir
Sayesinde oldu hep mamur melik devleti Mesdemiyle bulalı cay hilafet zib ve fir
Kıldı ihya yapdırub ol şahafar ve kılmış Ced paki hazret Osman Gazi türbesin
Hiç müyesser olmadı bir şaha balanır Namına yapub kabrine talik iyledi
Türbei Osman Gazi oldu bir nur sertesir Ravzai cennetde ya Rab ceddini kıldıkça haram


Sandukai Müşarileyhin muvacehesinde tealik hat iyle malik levha :

Bu nişani Hazret OSman Gazi namına Necl Han Abdulaziz icad ve tesis iyledi
Vazı ve tealik idub kendi eliyle kabrine şan ruh ceddini ala ve takdis iyledi


Birinci nişan zişan Osmani sanduka muvacehesi üzerinde malikdir. Sırmayla _ yazılı _ muvcehesinde vaki müşarileyhde şu gabari yazılmıştır.

[Matlağ şemsun hilafet ... envar ced saltanat ecdad selatin hümayun anvan bani yeni tahtgah şu ket nişan el Sultan Gazi Ebul fütühat ve mazi Osman Han eskenallah teali bücühata canan Hazretleri ]

Veladet Zuhur Müddeti Saltanat Müddet Ömür vefatı
656 699 27 69 726


Diğer cihetde cümle kapusu muvacehesindeki makberede şehzade Ala el Din :
Derun türbede daha on aded sanduka mevcud ise de üzerlerinde levha yoktur. Türbei şerife harcında _ şark cihetinde _ ... mezarları cümle mermerlerden mamul dokuz aded makber mevcud olub üzerlerinde tarihe aid bir şey yoktur. Diğer türbede Bursa fatihi Orhan Gazi hazretleri medfundur. Makberei muhteremleri sandukası üzerindeki levha :

Cennetmekan Sultan Orhan Gazi İbni Osman Gazi Hazretleri

Tarihi Veladet Cülus Humayun İrtihalleri Müddeti Saltanatları Müddeti Ömürleri
680 722 761 35 81


Meşarileyhin sandukası muvacehesinde sırma kalın salis hat iyle işbu Hadis şerif yazılıdır.

şefaati le hal el kebir min emin

Cihet yemin ve yesarındai makberelerde şu :

şehzade Korkud ibn el Sultan Bayezidi Veli Han Kasım Çelebi ibn Sultan Orhan Gazi
tarih irtihal 918 Tarih İrtihal ...


Gazii Meşraileyh türbesi derununde On dört daha makbere mevcuddur dairesinde levha yokdur. İş bu her iki türbei muhtereme son derece müzeyyen ve dilrubadır. Bunu tavsif o derecede harcı iktidardır. Sultan Orhan Gazi türbei şerifeleri duvarı itsalinde _ şarkda _ hind şehzadelerinden olduğu rivayet olunan demir parmaklıklı bir makberenin taşı :

Hüvel Hallakel Baki
Kalennebi sallahu aleyhi vessellim min mat gariban fakad mat şehiden sıddık Resulullah



Sultan Orhan ve Osman Gazi Hazretleri türbei minvareleri ilerisinde ve de buy humayun karşusunda kain "şehadet" Camii şerifi cennetmekan sultan "Hüdavendigar" Gazi akar ita merarından olarak merhum Bursa valisi esbak Mahmud Celaleddin Paşa zamanında müceddeden inşa olunub Gaziyan şehid müşarileyhin namınamı hümayunlarının tekerrümen yedine ve ruh mübareklerinin şedine vesilei cemile olmuşdur. Bu camii şerif asr terkiyat hasr hazret sultan Hamid Hanın fen miarideki derecei tertisinde isbata danışın bir manzara arz iyle göğüs ermektedir. Mübiret celilei cenabı cihanbaniden iş bu cami şerif içün tarif eşref hazret hilafetpenahiden sanduka ve puşi- desiyle ahde buyurulan layiha saadet vazı mukim ihtiram idilmiştir. Sene 1313

Mezkur daireden başka cihet yemininde bir diğer daire daha ileride ovaya nazır ferik ve kumandan paşalar hazıratına tahsis kılınan diğer bir güzel daire Bursa redif fırka-i askeriyesi dairesini teşkil eder. İşbu daire bu kere mücedden tamir olunarak ... ... cenab tacidaride bir tarz denşine efrag , ıslaha ve eşyayı miriye efvahı nariyenin hasen muhafazası için üzerleri paratonerli debuylar inşa idilmişdir. Dairei mezkure cesim bir talimhane midatı havi ve samanlı dağların müntehi ovaya nazır mürtefi mahallede kaindir.

Sanai kudreteviye hazret padişahide bu kere mücedden inşa ve ıslah idilen bu mekteb asr türkiyat cihan kıymet tacidar azamiye bir numunei misaldir.Bu hususdaki amel ve merhamet hümayunları bir çok beis itfalik taimin maişet ve istikballeri içün sanain her şubesinden anları agah iderek mülkü hümayunlarında ehli sanat ve hüner bulundurmaktır. şer fesaddur buyurulan iradei sanayi cenab zulillahi iyle bu amel hasul buldu. Evladı memleket mesrur oldu. Bu kemkabul her bir fedakarlık ihtiyar olunub ehli sanat malum bulunarak tarifei sanayie çalışıl makta veifayı farisai Mahmudat ve şükran olunmaktadır.

Nur setgan mülün bu nan ve nimet tacidariden bir an gafil bulunub Türkiyat sanaiyeye saileri sanayinin her şubesinde _ hususyla musikide _ cezai bir zaman zarfındaki tarikileri ilmi hayratda bir akamakta ve Osmanlıların tarikiye olan meyil ve tabiatı fıtriyelerin isbat itmektedir. Yüze karib şakirdan bulunmakda ve haftada bir defa (cuma günleri) izinli bırakılarak teneffüs zihn etmektedirler. şakirdan mümiileyhim haftada iki defa (pazarirtesi _ pençşenbe(perşembe) günleri hükümet konağı havalisine gelerek çaldıkları ihvayei lütuf iyle arvahı o haşarlar ve şan alelal hamidi refi sema iderek derecei tarikilerini ilan iderler. Vücuda getirdikleri anar sanayiğin fürühatı ve mülke numunei misal olarak tüzüğü için belediye bağçesi civarında bir de şube mahsusa küşad olunmuştur. Bu mevki dairei redifei askeriyeye mücavir ve ovaya nazır bir mahal ferhazırada kaindir. Bunun mücavirinde birde dar el acize mevcuddr. Bursa da bir menbağ numunei sanılabilir.

Hamii meliki mülk (Büyük Sultan Gazi Abdülhamid Sani) efendimiz hazretlerinin tariki sanayide olduğu gibi tariki ziraatte de olan arzu hümayunları şehirden bir saat kadar uzakta Hamidi Ziraat Mektebi namıyla bir Dari Ziraat vücuda getirüb mülk zaten tarıki ziraat olan istidat tabiisini takviye itmiş ve bu yüzden ehli ziraide müstefid iderek nam namı hüayunlarını ala iylemiştir. Buradada leyli 63 talebe mevcuddur.

Bursada ibtida (1284) de Gureba Hastahanesi küşad olunmuş ve muahharen Mahmud Celaleddin Paşayı merhum zamanında müceddeden inşa olunub şimdiki hayat delfirib ve mükemmeliyete ircağ edilmiş ve merhum gayet cenab tacidar azimi ddeha bir asrı zemimei asarı itmiştir. Bu asır cümlede ilüm tıb gibi bahr bipayaz bir fennin tarıkıyyesi dahi bir eyitdi evi burada bulunan hastaganin bir zaman kalil zarfında hidayet bari ve hemnam tarıki tıbbı iyle kesb afiyet iylediklerinden müfteharen nümayan olmaktadır.
Keşiş Dağının bir ufuk sağırasına yerli ve tatar muhacirlerinin inşa iyledikleri haneler oldukça cesim olan bu mahalleyi vücüuda getirmiştir. Bir camii şerif ve bir minaresi vardır. Harabeyüz tutmuştur. Camii şerif mezkur bağçesi derununda ismi malum olmayub hırkasını daima Alaca parçalarla giyerek o namıyla maruf zat bulunmaktadır. Bu kabinaen mahallei mezkurede o nam iyle marufdur. Mahalle mürtefi bir mahalle tesis olunduğundan havadardır.
Burada enval göze çarpan mevsim sayfda bir mesiregah ve eyyamı aydında mecmu amme olan çimenzar ve asığ bir meydandır. Burası eyyamı mezkurede bir meydan imtihandır. Keşiş Dağından neban idüb buradan cereyan iden ve memleketi evra ve iska iden Pınarbaşı suyu mevcud olub bu suyun oradaki menbağını etrafı vali esbak merhum Mahmud Celaleddin Paşa zamanında etrafı timur parmaklıkla tahdid olmuş diğer tarafı mezkur meydanın cihet yesarını taibin iyle yarmatura kadar genişlediğinde ve bir metre kademeli irtifada kargir olarak inşa olunan açıkdan cereyan ider. Bu su istanbulun At Meydanı cesametinde bulunan büyük çınara Söğüd ağaçlarıyla müzeyyen çemenzar meydan letafet diğer suyun gerek menbağı gerek diğer ciheti kenarındaki kahve hanelerde bulunan kulube inşirah virir. Suyun garb cihetinde Atik Herketarzade minaresi yıkılub elyevm minaresi bulunmayan bir camii şerif ve mücavirinde "Özbekler" ünvanıyla maruf fevkani tahtani bir ahiab dergahı şerif vardır. Tarikat aliyyei Nakşıbendiyyei Halidiyedir. Dergahın havalisinde dört aded makberenin senk mezarıdır.

Süleyman Efendi sene 978
şeyh Aşur sene 1171
Ahmed şah sene 1144
Niyazi Efendi sene 1235

Dergah şerif önünde küçük meydanlıkta etrafı tahta parmaklıklı sofa derununda (Zirai (yada Zeyrei) Efendi kabri sene 984 ) bulunmaktadır. Camii şerifin kıble cihetinde cihetinde fevkani "Gar Aşıkan" dergahı şerifi mevcud olub bu dahi tarikatı aliyyei Nakşibendiyededir. Pınarbaşı meydanının kıble cihetindeki harab kahvenin arkasında yol üzerinde Cebhane Tekyesi

Sf 15

dinmekle maaruf harabe derununa iki makbere _ kişinin mezarları okunmaz hale gelmiş ve yalnız şu 777 ve 1099 tarihleri bulunur.
Pınarbaşı meydanı ve daha şark cihetlerinin cenubunde ve Bursanın en kebir mezarlığından bulunan cesim gülistan ervah hakikaten dehşetamizdir. Bu hakikat civardan geçen bir zairi alim ibadetten bahr medar itmekle sübut bulur. Bu cesim mezaristanın sinesinde sakladığı vücudlar laid vela yehsadır. Nazara ayrışan bir kaç makberenin senk mezarını buradada yad iyle biri fani diğeri baki iki alem şu zaman içünde kuvvei mezkure ve hissiyatımızı tevdi idilmede kuvvei faaliyemizin tehzibi takviye idelim.

Kabristan derununda harab kargir kapalı bir türbe _ caddede_ derununda iki makbere mevcud isede taşlarında yazı yokdur. Ali rivayete ulemadan şeyhülsilam Koca Hoca imişi. _ İşbu türbei harabın itsalinde bir makberenin senk mezarı :

Merhum ve mağfurleha Tabib Hazak ve Lokman zaman Burusevi Ömer Efendi sene 1155

Diğeri

Tariki aliyyei MEvleviden Bursa Mevlevihanesinde Aşçı Başı merhum Sabri Dede sene 1284

Diğeri

Karahisar sahibli nesil Hazret Mevlanadan Mollazade cennetmekan firdevsi aşiyan el seyyid
Abdulrahman Ağa sene 1248

Diğeri

Salik şehre Mevlana Rumi Aşçı Başı idi bu ali tekyede
İde mestagrik taclı cemal Arif Han Nihad Osman Dede
Halkı ile şeyh ve mürid Hangah Ruhi yüz çevirdi Cenab Ahmede
Kıldı azim hevan gaferan ile oldu fevtinde hazin ve gam zade
virdi kır tarihe mecmu huruf Fatiha iyle yad ola Osman Dede

1313

Remiz olmuşdu harim keşfe sözü Hal olurdu her kelamından nice sır hadde
Allah Allah diyerek ahar idüb habis nefse Alemi belaya ruhi gitti manende dai
şahidim tarihe nazır mevluddur rıfkiyye Kutb iken göçdü Ali Baba behişti kıldı ca
1246

Kabristanı tahrireden maksud anı bütün heyetle ennazire koymakla olduğu eşkaredir. Gerçi
kitabımızın ismi (Mirat) isede bu derece büyük değildir.
Mezaristanın şimal karşusundaki mevlevihne : Cümle kapusu üzerinde mutesadif ennazira olan elbeyat :

Sf 16

Hazret şehinşah devran gördün iktidar
pek harab omuş idi bu hankahı mevlevi
Ruh Mevlanayı şad itdi o ha..nı kerim
Aşıkan gülyanın mimetin çekdikçe Hak
Cevherin tarihini veli iken yazdı celal

İtdi Ahiyanı nevbenu asar hayr bi a..id
İyledi imarına ebzel ihsan mezid
Zikri latifiyle semah itmekde heb şeyh ve mürid
İylesun eyyam ömür ve şevket ve şanın mezid
Kıldı bak tecdid bu dergahı Han Abdülhamid

1309

Kapudan içeri girildikde sağ cihettde türbei şerif ve sol cihetde dolu hicret ve şeyh dairesi daha ileride harem dairesi müşahede olunur. İş bu ebziyeler cennetmekan firdevsi aşiyan velid macid hazret şehriyari Abdülmecid Han Efendimiz hazretlerinin Brusayı teşrifi şahanelerinde merhum serasker Rıza Paşa delaletiyle on sekiz günde geceli gündüzlü iştigal olunarak bina ve inşa buyurulmuş ve ev ve katdan beri Hünkar Dairesi namıyla inşa idilen bu cihet tamir ve termim görmüşdür. Münir Paşayı merhumun valiliği hengametde keşif evveli bila habere seksen bin guruşa imal idileceği hazinei evkaf celileye bildirilmiş ve karşuluu bulunmadığından sarfı nazar olunmuşdur. Fakat vali esbak merhum Mahmud Celaleddin Paşanın belzat etbaı felek mertebei hazret tacidar azamiye takdim idildiği maruzatı tervic buyurularak ihsan buyurulan atıyyei seniyyei cenabı hilafetpenahi iyle vasi meydan ve dilneşin bağçesi üzerindeki samahane iyle mahfeli humayuna ve türbei şerife sayei mükemmeliyetü .. hazret cihanbanide bir taraf maimarı lutfiyye ve aliyyede tamir ve tecdid olunmuştur.

Mevlevihanei mezkure heman nadir el misal dine heman suretde enderdir. On altı kebir sütün üzerine bina olmuşdur. Mekteb İdadi Müşkiyei şahane esbük müdürü tarikat aliyyei Mevleviye müntesiblerinden Azatlu Ziya Beğ Efendi'nin himmet aliyyesiyle kadim olan mihrab şerif dahi tarz nevin üzerine nakş idilmişdir. Dergah şerif mezkurun matbuh ve ismi celal hücresi ve türbei şerif ve o cihetde olan hicret ve ali esbuk merhum Süeyman PAşa'nın asarı himmet ve gayretiyle "1274" de tamir olunmuştur.

Matbuh kapusu üzerindeki taş üzerine mehkun ibaredir :

Banii dar el neval ilm itsun daima
Brusada oldu muvafık böyle yüce yerde kim
Gördüğünde kalb aşkdan dahi viranedir
Brusa halkı gibi şimdi tekyede canlar dahi
Yazdı Zühdü Çakırı bu cevherin tarihi

Asaf yekte süleyman cudi mısr ver el fuad
Hazret pire idub yahu gökden istinad
İyledi bu matbahı tecdid ba tabi cevad
oldular enam ve ceviyle bütün desiri şad
Matbah molla bani Asaf reft ne had

1274

Banii dergah şerif diyarı Karamanda Larende kasabasında tevellüd idub tarikat aliyyei Mevleviyeye salik ve aşık ve cezeb malik pek çok zaman giryan olarak bidad behşt abad Mevlevihanesinde Mesnevihan olarak asitanei Mevlanada seccadenişin Ebu Bekir Efendi hazretleri işaretiyle mahrusai Brusaya gelerek ağanet ve imdad ahba iyle işbu hangah

Sf 17

şerif bina ve ayin Hazret Mevlanayı ahire ve nakl Mesneviyyei şerif iyle kalub ihbayı ihya ve bin otuz senesinde irtihal iderek dergah şerif derunundeki makberei muhteremesinde defin han atırnak olan "Cununi Ahmed Dede" hazretleridir. Vefatına söylenen tarih budur.

Kıldı Cununi Dede Teslim Ruh
1030

Meşraileyh Cununi Dedenin vuku vefatı üzerine kirdesi Pervane "Salih Dede" makamına kaim olmuş ve 1070 de irtihal dar beka itmiştir.
Bunun yerine şeyh Mehmed Dede Postnişin olmuş 1114 de vefat itmiştir.
"" Mahdumları Salih Dede "" "" 1129 da "" ""
"" Biraderi Kebiri şeyh Muhis Dede "" "" 1151 de "" ""
"" Birader zadesi şeyh Mehmed Sadık Dede "" "" 1182 de "" ""
"" "" Mahdumları Ataullah Dede "" "" 1214 de "" ""
"" "" Mahdumları Ahmed Dede "" "" 1217 de "" ""
"" "" Çelebi Efendi Hazretlerinin izniyle Mehmed Dede 1248 de "" ""
"" "" Mahdumları Seyyid Nizameddin Dede "" 1269 de "" ""

Merhum meşarileyhin yerinede posnişin zaman mahdum aliyleri el şeyh Mehmed şemseddin Efendi bulunmaktadır.
Mahallei mezkurede kargir kubbeli bir cami şerif ve şark cihetinde taşları okunmaz bir halde bulunan üç dört makbere mevcud olub ikisininmezardan şu (merhum ve mağgur leha Haci Ali Efendi, Hoca Mehmed Efendi sene 963) ibaresi ancak okunabilir. Dahili şehirdeki 37 aded debbağhane burada kaindir. Caddede mürtefi bir mahalde etrafı parmaklıklı hatıra derununde ikad olunmuş bir kandil ile münver makberenin senk mezarı burada Eskici Mehmed Baba nam zatın medfun bulunduğunu bildirir mezkur taşda muharrer ibare şudur :

Hüvel Baki
Hazret Üftade müridlerinden Mahmud Dedeyi İrşad iden Eskici Mehmed Dede sene 988
Hatırai mezkurede mevcud iki makbereden birinin birinin taşından yazı yoksada diğerinde şu ibare mehkukdur.

Hüvel Baki
Eskici Mehmed Dedenin türbedarı cennet mekan firdevsi aşiyan merhum el Seyyid Mehmed Emin Efendi sene 1246

Burada duvarsız harab mezaristanın karşusunda ahşab bir cami şerif mevcuddur. Garb tarafında bir Jandarma karagolhanesiyle kıble cihetinde cesim bir çınar ağacı tahtında kargir olarak inşa olmuş üç lüleli kargir bir çeşme mutesadifinzar olur. Bunun arka cihetindeki cesim kabristanın taşı okunamamış mamafih şu tarih mevcud bulunmuşdur.

İtdi isbat iki şahidle bu tarih müşerref Buldu cihanda Rahmanı Abdulrahman
Fi 24 Zilhicce Sene 1281
Diğer

Ermenek kazası dahilinde Badre kariyesinde medfun Horasani Sultan Aliyyelrahman vel gufran Hazretlerinin sülalei ...relerinden kudvet el alem el muhakkikin Brusa Müftüsü El HacAbdulkerim Efendi sene 1304 Karşu kabristanda Mevlana Meşhur Aryani Ali Efendinin makberesi mevcuddur. Müşarileyhin vefatına söylenilen tarihi şudur :

Didiler Aryani azim cenan iyledi
1112

Sf 19

Fazl Kemal veludkir afak ve senin ve fire ibraz maser alum aliyyede hamam mütevelliye me meşkuresi cümleyi minnetdar iden Fazl şehir merhum Dağıstani El Hc Tahir Efendinin vefatı tarihidir.

Beyt

Hayli olduğundan fer cahş mihr Asa Vefatına garub şems mücevherdir

Bu nam iyle mağruf kale kapusundan girildikte sol tarafda Mirat'ın sahaif salnamei ibretmisali bu vesileyle tezkiyei ruh ve tehzib efalin medar irşadı olan kabristan : ot bu kelimenin bir küçük med evveline tesadüf olunur ki senk mezarlarındaki ibare şunlardır :

Hüvel baki
El merhum Cafer bni Seyyid Ahmed Kebir ibni şeyh Abdülkadir Geylani sene 920

Hüvel hallak el baki
Cennet mekân firdevs aşiyan merhum ve mağfur leha Cizyedarzade El Hac Hüseyin
Efendi sene 1198

Hüvel hallak el baki
Cennet mekân firdevs aiyan Cizyedarzade hafidi sabık Haleb şehri Kadısı ceddi
Baha el din Efendi sene 1190

Hüvel hallak el baki
Cennet mekân firdevs aşiyan merhum ve mağfur leha Derviş Paşazade Esad Beğ Efendi
sene 1302

Bu civarda Tarik Saidiyeden Zinciri Ali Efendi Dergah şerifi vardır. Ahşab ve fevkani müzeyyen tevhidhane iyle meşarileyhe Ali Efendinin türbei şerifeleri de mevcuddur. Türbei mezkurenin banisi asitanei aliyyede maliye hazinei celilesi veznedarlarından şeyh Cemil Efendidir. Mevmi ileyh dergah şerifei mezkûreyi ve türbei tamir ve tecdid iyle ihya iylemişdir. Bazen dersaadetden gelerek ikamet ve gaybu ve betinde halifeleri reşadetlü şeyh Said Efendi icrayı âyin Saidiye iderler. Türbei şerife muttasıl duvarda sıra ile rekz olunmuş br kaç mezar :


Hüvel hallak el baki
Mürşid agah arifibillah El şeyh el Seyyid Abdullah Efendi sene 1149

Yahu ehlillah
şeyh el azamdan Mustafa Efendi'nin sene 1212

Mürşid rah Hak el Seyyid Mehmed Efendi sene 1245

Yahu
Mürşid agah arif billah teali Hazret şeyh Seyyid Mustafa el Hac Haydar Efendi sene 1292

Hazret Üftade Camii şerifine şerifine mülaki tarıkin cihet yesarındaki zaviye derunundaki makberelerden birinde şeyh Abdulrahman el Bestami Hazretleri medfundur. şeyh mevmi ileyh Hanefi el mezheb olub Antakya'da tevellüd ve ilmi hadis ve fıkıhda burc ulmea ve arif mevazı huruf ve ilmi cifrde sahib yed ... ve tevarihinde vukuf teması olmağla tasarruf itmişdir. Molla Fenari aliyye rahmetelbari hazretleriyle mülaki olub meşarileyhden telif itmişdir. Hat destleri gayet el ganiyye güzel iydi. Cümlei tasnifatından Kitab Fevatih el Misakiye nam ari yazı mütecavız ulum nafiayı havidir. ve işbu makberei muhteremede medfun bulunmuşdur.

Bir nutk şerifi iyle tezyin sahife idelim. Fakir garib ali el merd mezairen dai
Abdulrahman mukim Brusa revah(yada Ruh) Allah ruha(yada revaha) nur kabr.
Mahallei Mezkurede esasen kilise olub muahharan camii şerife tahvil ve tahnite olarak yabılan minaresi 1308 de kârgir olarak inşa olunan Kavaklı Camii mevcuddur. Cami şerif mezkur ittisalında bir çeşme mevcud olub üzerinde şu Sahib el hayrat vel hasenat merhume Nesibe Hatun ve ruhi çün iç şifa olsun sana 1274 ibare muharrerdir. Caminin önündeki inzar amaya çarpan cisim çınar ağacı - ali rivayete - Baba Sultan kariyesinde medfun Geyikli Baba nam zat tarafından gars olunmuşdur.Bu civarda caddenin cihet yesarında harab bir zaviye mevcud olub derununda Köpüklü Dede nam zat medfun imiş ise de senk mevcuddur.
Buradaki camii şerif kadim hareketiz arzda münhadim olmuş ve inayeti ahali iyle
müceddeden tamir ve inşa olunmuş ve Brusa eşrafından Hacı Mustafa Efendi minber
vezağıyla edayı salat olunmakta bulunmuşdur.
şehrin hin ... en evvel edayı salat olunan cami şerif iş bu Manastır Cami şerifdir.
Cami şerif mezkûrun banisi Cununi Ahmed Dede türbesi karşusunda medfun Hoca Ali Efendi
olduğu cümlei tahkikatdandır. Bu civarda bir Nakşibendi dergâhı şerifi mevcud olub
cuma geceleri icrayı ayin olunur. Postnişini Brusa Duyuni Umumiye katibesinden reşadetlü
şeyh Eşref Efendidir.
Hisar kapu caddesiyle Balık Pazarı arasında tesis mevasılaı muhtasır iden ve 50 derece meyli tecavüzden
ve muvasılası ancak basamakları iyle olan dar bir zokak mevcud olub bu civarda Okçu Baba Türbesi bulunmaktadır.
Mahallei mezkurede Safi el di Efendi Dergâh şerifi mevcud olub havi olduğu iki kapudan cadde üzerindeki kapuda şu :

Sf 21

Veziriazam Sultan Selim Salis Gazi
Kah ihyayı veli din ilmekdir daima kassdı
Uluv temenni asariden manayı hayr el nas
hale ben bildim ki gelmişdir bir dahi gelmez
hamişe hasenden de amir ve ikbali meziyyed olsun
Veli pir cevher şemsini irşad itdi bu tarih

Cenab Asaf Yusuf Ziya Paşayı Yahya hu
Aziz Mısr dar yen olmasında ser hükümet şu
Biride işte bu ziba yektei delicu
reva kıl tevfik hased ede böyle devletlü
Bu ziba tekyede vird ziba oldukca Allah hu
Bu dergâhtan yürü kim cay Hakka doğru yoldur bu

Han bizimle Mehmed Sıdkı Gazi Zenube sene 1217 Bu civarda Seyyid Usul Dergâh şerifi mevcud olub mürür zamanla harab olmuş be muahharen pir peyker Cafer Çelebi tarafından tamir olunmuşdur. Güldeste : nam tarihde görülmüşdür. Meşarileyhe Seyyid Usul Hazretleri Emir Seyyid Nasır iyle diyar ruma teşrif idub Brusada ikamete karar virmiş. Badel intikal dergâhı mezkûrede defn olunmuşdur. Kapudan girildikde sol cihetde etrafını tahta parmaklıkla muhat lahit şerfilerinin senk mezarında şu :

Mir anın zad bina çar baydaş nevşid
z..cam dehremi gel men aleyhe fan

El muttaki el muhtac ali rahmetullah elvanı Mevlana Abdulkadir Gazali

Hüvelbaki
Tarikat aliyyei Kadiriyyei Eşrefiyeden Kutb el Arifin Seyyid Usul dergâhın postnişin irşadı cennet mekan el Haz İbrahim Dede
sene 1266

Dergâh mezkûr mürtefi bir mahalle vakı olmğla oraya nazır ve ferhazıra bir mahalde kaindir. El yevm postnişini şeyh Abdi Efendi olub pazar geceleri icraı ayin Tarikat Kadiriyye iderler.
Bu civarda Seyyid Usul Dergâh şerifi mevcud olub mürür zamanla harab olmuş be muahharen pir peyker Cafer Çelebi tarafından tamir olunmuşdur. Güldeste : nam tarihde görülmüşdür. Meşarileyhe Seyyid Usul Hazretleri Emir Seyyid Nasır iyle diyar ruma teşrif idub Brusada ikamete karar virmiş. Badel intikal dergâhı mezkûrede defn olunmuşdur. Kapudan girildikde sol cihetde etrafını tahta parmaklıkla muhat lahit şerfilerinin senk mezarında şu :

Mir anın zad bina çar baydaş nevşid z..cam dehremi gel men aleyhe fan
El muttaki el muhtac ali rahmetullah elvanı Mevlana Abdulkadir Gazali


Hüvelbaki
Tarikat aliyyei Kadiriyyei Eşrefiyeden Kutb el Arifin Seyyid Usul dergâhın postnişin irşadı cennet mekan el Haz İbrahim Dede
sene 1266


Dergâh mezkûr mürtefi bir mahalle vakı olmğla oraya nazır ve ferhazıra bir mahalde kaindir. El yevm postnişini şeyh Abdi Efendi olub pazar geceleri icraı ayin Tarikat Kadiriyye iderler.

Bu civarda da bağçesinde bir kaç aded makbere bulunan ahşab bir cami şerif mevcud olub banisi Ahmed Paşayı Fenaridir. Paşayı meşarileyhe Fenari Hazretlerinin ahfadından olub ilim ve fazilet iyle marufdur. 890 senesinde Nasuh Paşa yerine vezir olmuş ve 892 tarihinde mazulen Brusada ikameti esnasında irtihal dar beka itmekle defni Hakı ıtırnak olmuşdur Ceddi aliyleri meşraileyhin cami haziresinde medfundur. Cami mezkur karşusunda köşede üzerideki taşda şu:

Sahib el hayrat velhasenat Silistre muhacirlerinden Davud Karyeli Kişoğlu Süleyman sene 1304 vechile muharrer musluklu bir çeşme mevcuddur.
Ahmed Paşa Fenari Mahallesinin ilerusunde vakı iş bu mahallede Hoca Hasan Camii şerifi vardır. Cami mezkur haziresinde mevcud makberenin seng mezarı :

Her gah diler bu duada buluna Fatiha ahsen ide ben kuluna


Cami şerif mezkurun cami kapusu üzerinde şu :

Kalennebiyyi Salli Allah teali aleyhe ve sellim min bina mescidullah teali nebiyullah beytan fil cennete nebi sahib el hayrat vel hasenat Hoca Hasan ibni beyd gayb gafur leha fi tarih tisa ve seşasete ve samanin ve tisa mae

İbare muharrerdir. Karşusunda mevcud mekteb ibtidainin tarihi :

Kagıdcı Başı Hak cinan mekan itsun
şehr iyledi inşa bu mektebi mamur
Tarihi tam yazdı ana hamsei kemal
Garik-i rahmet anı Rab müstean itsun
Marifeti ola tahir-i zaman itsun
Etfal irtikaline oldu bu vird-i bal
Selimiye Mahallesi fevkinde esasen Tırnovalı Hacı Ahmed bin Abdullah Cami şerifi taşı üzere muharrerdir.

Sene 1310 da bu beyti iyledi inşa
Cesim Hasan hediye olmak üzere mektebi arifan
Dahi tesis idub ma el zeyni iyledi ihya

Banisi hayatda cami mezkur karşusundaki pencere o günde yapdırmış olduğu seng mezarda yazılı olan
tarih budur :

Hüvel baki

Tırnova muhacirlerinden Hacı Ahmedzade el Seyyid el hac Ahmed
Buradaki cami şerifin kârgir kabalı olarak inşa olunmuş ise de mnaresi münhadim olmuş ce cami şerifde harabe
yüz tutmuş ve zaten her .... mahallesi olmak münasebetiyle edayı salat olunamamakda bulunmuşdur. Banisi cami
şerifdeki kabristanda medfun olub seng mezarında :

İntikal el merhum Hacı Mustafa ibni Turgud sene 983


diger bir makberenin seng mezarında şu :

Temaşa kıl nazar iyle mezarımın taşına
Salınub gezer iken bak ne geldi başıma
akıl iylesen gafil olma aklını al başına
akıbet turab oldum taş dikildi başıma


ibare muharrerdir. Cami mezkur cevliyesinde mermerden mesnevi bir çeşme mevcud olub üzerinde Altı Parmak
ibaresi yazılıdır. İş bu camiye karib cadde üzerinde Miskinler Dergahı dimekle maruf münhadim olarak eser-i binasından
kârgir duvarlarının bazı esasları mevcud bir dergâha nazara mesadif olur.
Ulu Camii vasatında kâin olarak 797 tarihinde Sultan Yıldırım Bayezid Hazretleri tarafından bina idilmişdir. Cami şerif mezkûr merbaa karib bir şekil müstatil üzere tertib ve on iki aded merbuğ bir zeli üzeri tel iyle örülmüşdür. Mezkur kubbenin altında gayet meziğ mermerden mamul cisim bir şadırvan mevcud olub daimi el cereyan su şarıltısının husule getirdiği aksi seda hakikaten kuvvei ihtisaseyeyi hayale, ehadiyet şerife-i maksurelerle mahallat bulunmuşdur. Duvarlara pek çok hatavat nefise-i mutenevai, ayet menifei celile, ehadis şerife-i nebeviye ve daha saire adıyye-i hayriyeler münakş ve levayih gireler malikdir. Bunların her birini ayrı ayrı nakş mirat itsek fi istiğab değildir. İş bu hatavat nefise ve levayih-ı kebire mürud zamanla heman okunmayacak bir hale gelmiş iken vali-i esbak devletlu Halil Paşa hazretlerinin nazar-ı dikkatlerine çarparak saye-i emr-i envaiye cenab-ı tacidar azamiyede silme ve tamir usulleriyle ihya buyurulmuşdur. Havi olduğu iki aded kebir birer şerefeli minaresi Vali-i esbak Mahmud Celaleddin Paşa zamanında civardaki bir leblebici dükkanından zuhur iden harikde şerefeden yukarısı muhterik olmagla saye-i muadiltevaye-i cenab zelallahide zarar mağmure-i dilnişini eblag olunmuş ve üzerlerine paratonerler dahi rekiz olunarak nam nami tacidar azami bu vesile ile de refi sema olunmuşdur. Cami şerif mezkurun şark, şimal, garb cihetlerinde bir kapısı olub şerkdaki kapunun üzerinde bulunan (bilahir karain Mecid) ve şimaldeki kapunun üzerinde cennet mekan Sultan Sultan Abdülaziz Han hazretlerinin tuğrayı gurreleri ve garideki kapudan girildikde birinci direk üzerinde malik Hazret Üftade Kuddise sırrıh el alinin çirei dest-i mahareti olan :

Ya cami el kebir ve mecmu el kibar Tövbi el men büzürk fi el leyl ve el nehar


Levhası ve hatavat nefise ve elvah-ı kebirenin muharriri senegen başı merhum el Hac Abdulfettah Efendi'nin duvarda muğlak ağaçdan mamul kebir kalemi nazar-ı hayrete çarpar. Camii şerifin gayet latif ve şayan-ı hayret ve temaşa-ı bir tarz mamuriyede siyah abanozdan mamul dürlü dürlü çiçek ve güzel resim yazılarıyla münakş bir minberi ne kadar tavsif olunsa azdır. Ancak görülmeğe sezadır. Yani başındaki mihrabda hakikaten misli namesbak bir tarzda bu kere .. esnayı tamirede inşa olunmuşdur. Etraf mihrabda kuhi yazı iyle ( Ya zel celal vel ikram ) derununda kuhi hat iyle İhlas şerif ve sülüs hat iyle (Rabbena Atina) ayet-i ceilesi muharrer ve künakün münakş çiçeklerle müzeyyendir. Bu cami Brusa şehrinin en büyük camii olub bu münasebetle bu münasebetle Ulucami dinilmişdir. Hakikaten büyüklükçe Dımeşk şam ve Ayasofya cami şeriflerinden sonradır. Gayet müferrehdir. Deruni camide camekanlı bir kütübhane mevcud olub pek çok kitab mütenevai aliye bulunmakda ve ekseriye Telli Tekye'de medfun merhum münzevi Abdullah Efendi tarafından vakf idilmişdir.Kütübhanenin üzeri altun yaldızlı oyma çiçekli parmaklıklı mahdud mahfel-i hümayundur.

Tarz mamure-i dilpesendde benan olunan mermerden mamul çeşme vali-i esbak merhum Münir Paşa hazretlerinin asar-ı hayiyelerindendir. Akan abi leziz şehrin en maruf sularından Kavak suyudur ki demir boru vasıtasıyla isal olunmuşdur. Camii kebir hevalisinde ve şimal kapusu karşusunda vakidir. Merhum Paşayı meşarileyhin camiin garb kapusu ilerusunde cadde kenarında vakı meydanda fakat bir deniz tarz mimaride inşa itdirmiş olduğu çeşme dahi şayan-ı zikr ve temaşadır. Çeşme-i mezkureden dahi kavak suyu cereyan itmekde ve üzerinde muharrer Hüdavendigar Valisi Ahmed Münir Paşa ibaresiyle nam-ı alileri tanrimen yad ve ruh-i mübarekleri şad olmakdadır.
Camii Kebirin şark cihetinde Tavuk Pazarı nam meydanda el Hac İvaz Paşanın bir güzel medresesi mevcuddur. Tercüme-i hallerinden birinde : Merhum ahd-i Sultan Murad Han-ı sanide şanide vüzeratla bikam olmuşdur. Evail-i halinde üç bin akçe iyle tımar sipahilerinden iken istikameti sayesinde Kocaili Sancağına muzafferiyetle ihraz-ı paye itmişdir. Kale-i Brusa muhafızı iken bagtaten hücum iden Karamanoğlu şecaat-ı merdanesiyle defi ve tard iderek hıdmetinde makbul sezavar sadaret vüzerat olmuşdu. muahharen 832 senesinde azim dar-ı beka olmagla Pınarbaşı kabristanında medfundur. Medrese-i mezkurenin mütevellisi Haim yada Haşim Efendi tarafından vekil-i evkaf nezaret celilesi kapucu çukadarı Arnavud Bayram Ağa marifetiyle tamir ve termim ve çend sene mukaddem resm-i küşadı icra idilmişdir. Medrese-i merhum Müftü Uşaki İbrahim Efendi zade mekremetlü Sabit Efendidir.
Mahalle-i mazkurede Orhan Gazi Camii şerifi mevcud olub gayet metin ve resin ve her bir meziyyinatı mükemeldir. Camii şerifin şarkında ve şehrin vasatında iki defa pazar küşad olunan mahallede vaki olduğundan cemaati kesirdir cümle kapusu üzerinde şu :

Emr-i behzelimaret eş şerifat Sultan el gazat vel cihadat Orhan Beğ bin Osman Beğ tabe serahe sene 740 fermanatma miha el nazır ve hüvel vezir el ekber Bayezid Paşa bil işaret el Sultan ibn el Sultan Mehmed Muad bin Bayezid Han halde saltanat sene 810 ibare muharrerdir. Cami şerifin derununda cihet-i yesaride keteb mütenevai nefiseyi havi bir kütübhane ve havalisinde abdest almağa mahsus bir şadırvan mevcuddur.

Camiin karşusunda ve cihet-i yesaride üzerinde Belediye dairesiyle minarenin arası caddedir. Gayet mükemmel olarak inşa idilmiş bir belediye dairesi ve bir manzara-i ferhub haşayi havi millet bağçesi mevcud olub şarkda gazinosuda vardır. Hasılat-ı belediyeye aiddir. Culus-u veladet-i hümayunlarında merasim dairesi tahsis olunur.ve bağçede mezkur gicelerde icrayı şenlik olunur. Gerek dairenin ve gerek bağçenin bu hal dilkküşaye ereceği esbak vali vilayet merhum Mahmud Celaleddin Paşa hazretlerinin asar-ı himmetleridir. Bağçe gayet latif bir halde bulunmakda ve orta yerindeki fıskiyeli havuz bir letafet değer virmekdedir. Etrafı timur parmaklıklı mahduddur. Kapusu saray önü caddesindedir.

Belediye dairesinin alt tarafında Orhan Gazi hazretlerinin bir de imaret-i şerifleri mevcuddur ki talebe-i ulume

Sayfa 25



ve fukaraya fodla, pilav ve zerda tabh ve tevzi olunur. Bağçenin şark tarafındaki zukakda landon ve körük araba ahurları bulunmakdadır. Bu zukağın caddeye mülaki olduğu mahallede şeyh Küşteri hazretlerinin makbere-i muhteremeleri mevcuddur. şeyhmeşarileyhe azam meşayihden olub keramet aliyyeleri zahurdur. Kabrin senk mezarında şu ibare mesturdur.

Kutbul arifin gavs el vasilin cennetmekan firdevs-i aşiyan sahib el hayal şeyh Muhammed Küşteri sene 802

Orhan Cami hevalisinin alt tarafında sanayi dahiliyenin başlucasından olan kozaların mahalle-i füruhtu tahsis kılınan cesim-i atik bir han mevcuddur. Burada ashab-ı ticaretin ayrı ayrı odaları ve hususi tayin kılınan memur odaları bulunmakdadır. Burada fevkani bir cami mevcud olub altı şadırvandır. Hanın biri pazar mahalline diğeri Orhan Cami yakınına, diğeri de Uzun çarşuya mülaki olur. Üç aded kapusu vardır. Kara Mürseş şayak çuka fabrikası şubesi mağaza ve daha sair mağazaları bulunmakdadır.
İstanbuldaki Çarşuyı Kebir gibi üstü örtülü olub asrı hazret Abdülhamid-i Sanide tamir ve tecdid olunmuşdur. Bir takım dükkanları havi olub kuyumcular, kavvaflar, yorgancılar ve arakiyeciler gibi ehli sanai ayrı ayrı bulunmakdadır.
Mahalle-i mezkurede kebir gayet metin minareli bir cami şerifin mevcud olub önünde bir kaç aded kabirler vardır. Cami şerifin garbi ilerisinde mamulat dahiliyeden havlu destgahlarının bulunduğu odalar mevcuddur.
Burada İsmail Hakkı kuddise sırruh el ali hazretlerinin dergah şerifi mevcud olub harabe yüz tutmuş iken serkarin hazret-i şehriyari devletlu Hacı Ali Paşa hazretlerinin hamam-i alileriyle meclis idare-i vilayet azasından saadetlu Hacı Ali Paşa riyasetinde teşkil iden komisyon mahsus marifetle vali-i esbak devletlu paşa hazretlerinin zamanında mükemmelen tamir ve yigirmi beşinci sene-i devriyeye mesadif culus miya men menus hazret hilafetpenahide resm-i küşadı bilahere dai tezayid ömrü iclal mülükane refi kıblegah sadani olunmakdadır. Caddeye nazır timur parmaklıklıkapu üzerinde talik hat şu :

İsmail Hakkı kuddise sırruhe el ali hazretlerinin dergah-ı şerifleridir sene 1316


Dergah şerifin cami ve tevhidhanesimevcud olduğu gibi şeyh meşarileyhin bir de çilehanesi vardır. Bani-i dergah şeyh İsmail Hakkı kuddise sırruhe el ali hazretlerinin kabr-i şerifleri taşında muharrer tarih-i şudur

Kutb-u zaman şeyh İsmail Hakkı bu Hak
İrişdi ilm-u zuhur ve batınında hakiya
tahrir itdim hediye tarih sal-ı rıhlete
Oldu tair-i behişt kuddise ruhu bir kıyad
ş.. meydanın iyledi Üftade Hak firkate
Hak Hak did azim iyledi Hakkı Efendi cennete
1137


Sf 26



kademi alileri önündeki seng mezar :

Merhum ve mağfur leha zevce-i Hakkı Efendi Aişe Hatun sene 1160


Burada mevcud ve bu nam iyle maruf cami şerif pek harab iken vali-i esbak merhum Minr Paşa hazretlerinin valiliği hengamında arazi müfettişi Rıza Beğ zade Cemil Beğ merhumun nezaretitahtında mücedded dinecek derecede mütevelli reşadetlu şeyh Hacı Bahaeddin Efendi hazretleri marifetiyle tamir ve inşa ve harim-i camide bir de kahvehane ihdas ve cami şerifin kıble-i cihetindeki kabristan derununda bani-i camii Pars Beğ medfun olduğu türbe dahi tamir ve sanduka etrafını müzeyyen parmaklıkla tahaddud ve gerek cami şerif ve gerek türbe-i şerifeye avize talik ve mücedded hasır ve kelimelere ferş olunarak tezyin olunmuşdur. Türbe-i şerifharicindeki kabristanda bir çok makbere bulunmuşdur.
Bu mahalledeki cami şerifin harimindeki kapu üzerinde muharrer tarih :

Serapa aşık gibi bu cami
Said aba el bedahe harf mecume didim tarih
Yine Osman Ağa yapdı anı tarz-ı nevin üzere
Yapdı cami tefsir han resm-i nevin üzere
1214


Abdal türbe-i şerifin kapusu üzerindeki taşda mehkun tarih :

Haz el bina-i Sultan Mehmed Han halidullah sultana ve abd memlekete cumazeielahir lesne seba mie seman aşere


türbe-i şerifin sag tarafındaki çeşme üzerindeki tarih :

şeyhülislam gareyn ilm itdi mamur nice virane
gayb hatif did tarihin
Çok az itdi Hüda ide kabul
neş-i nuş ide kane kane
nuş can olsun içen atşane


Mahalle-i mezkurede kârgîr bir cami şerif ve biraz ileride bir türbe mevcuddur. Türbe-i mezkûrede bani cami şerif Ebu İshak nam zat medfundur. Bu civarda Tarik-i Kadiriden bir dergâh-ı şerif mevcud olub postnişini Muhacirin Komisyonu ağazasından şeyh Agâh Efendidir. Gemlik şosesine karib Deveciler Kabristanı karşusunda Tarik-i Kadiriyeden cuma ve pazar geceleri icrayı ayin olunan Kaygulu Hasan Efendi Dergâhı bulunmaktadır. Bu nam iyle maünvan şeyh meşarileyhe Hasan Efendi Dergâh-ı şerifi derununda bir de türbesi ve makbere-i muteberki seng yanında diğer bir kaç makbere mevcuddur. Tevhidhanesi türbenin biraz ilerisindedir. Dergâh-ı şerif nezaret ve taharet ve müzeyyinatce mükemmeldir. Bir de büyük bir harem dairesini havidir. Postnişini reşadetlu Gülşen Efendidir.
Gemlik şosesi - İstanbul Caddesi - Deveciler nam kabristandan mürür ider. şosenin ve mezaristanın her tarafı zeminden bir metre irtifağında duvarla tahdid olunmuşdur. şehrinişlek bir cadde tarafında vakıa işbu mezarlık şehre gelenleri ve şehirden gidenleri alem-i fani ve bakiden haberdar iyle kuvve-i hissiyeye gark-ı hüzn iderek istikbal veya teşyi ider. Kabristanın ilerusunde pek çok zaman harab ve muatıl kalub muahharen ashab-ı hayratdan ve Brusa tüccarından Fesci Ata Beğin mahdumu tüccardan Raif Efendinin himmetiyle bu kere müceddeden tamir ve yigirmi beşinci sene-i devriye-i cenab-ı şehinşahiye mesadif olan cülüs-ü hümayun meymenet makrunda resmi küşade icra olunan Gazi Hasan Paşa Cami şerifi mevcddur. Camiin karşusunda eşraf-ı handan memleketden saadetlu Faik Beğ Efendinin bir arsa-i haliya üzerine bina ve tesis iyledikleri medrese memlekete ziynet viren hayratdandır. Pek çok vakıflar dahi tesis itmişlerdir. Medresenin cümle kapısı üzerinde nam-ı alilerini ... vesile-i cümle olarak şu :

Ahmed Faik Beğ Medresesi sene 1317

Mermer taş üzerine mehkundur. Medrese-i mezkure medresi mekremetlü Eyüp Efendidir. Deveciler Kabristanının alt tarafında Birinci İstasyon Caddesinin yemininde biraz ileride vaki Camii şerifle altı çeşme ve üzeri kargir minare vardır. Gazi Timurtaş Paşanın asar-ı hayriyelirdir.

Paşayı müşarileyh - ibni Ali Beğ - Sultan Yıldırım Bayezid Han zamanında vüzerayı muadelet şecaatinden olub 816 tarihinde irtihal-i dar-ı beka iylemeleriyle cami-i mezkur sahasında mestur halinde mezardır. Umur Beğ, Oruç Beğ, Ali Beğ ve Mahmud Beğler. Paşayı Gazi müşarileyhin evlad-ı mükerremleridir. Timurtaş Paşa merhumun tesisat-ı hayriyyelerinden olub pek harab halde _ şose kenarında _ bulunan hamam belediye tarafından şehre verud iden gazhaneye depo idilmişdur.

Bir diğer Timurtaş Paşa daha olub Timur Vakası zuhurunda şehazdegan-ı Yıldırım Handan Musa ve İsa Çelebiyle birlikde Brusaya geub irtihal itmiş ve Pazar-ı Mahide medfun bulunmuşdur.
İstasyon Caddesi cihet-i yemininde Bat Pazarının alt tarafında vaki beş yol ağızındaki cami Yiğid Köhne Camii ünvanıyla maruf ise de tarihe dair mualteessüf bir malumat elde idilememişdir. Bunun şarki şerif ilerisindeki zukak ruz-i dairesine mülaki olur ki daire-i mezkurenin önü cüzi meydanlıkdır. Camii mezkurun garb tarafındaki zukakda Tahıl Hanı namıyla menun cism-i atik bir han mevcuddur ki şehre gelen zehairin mahalli fürühtu tahsis olunmuşdur.

Mezkur Tahıl Hanın biraz ilerisinde vaki atik kargir bir cami şerif mevcuddur. Es Seyyid şeyh Ahmed Efendi mezkur camiinde icrayı ayin Kadiriyeye başlar. Ve yanında haneyi ve daha bazı yerleri tamir itdirerek bir dergah-ı

Sf 28



şerif heyetine vazi ider. Mezkur camide edayı salat hamse olunur. Cuma geceleri dahi icrayı ayin-i tarikatolunur. Bani-i meşarileyh 1007 tarihinde irtihal-i dar-ı beka iderek cami-i mezkur haziresinde medfundur. Aziz meşarileyh gayet mütevekkil ve ashab-ı kanaatden olub keramet-i aliyye-i müteadedleri zahirdir. Hücreleri ve şeyh dairesi muhtac-ı tamir bir halde bulunmakdadır. postnişini asitaneli reşadetlü şeyh Ali Rıza Efendidir.

Mahalle-i mezkurda Okçular nam camii erif mevcud olub kıle cihetinde bulunan hazirede bir kaç makbere bulunub seng mezarlarında şu ibareler muharrerdir.

Hüve niğm el gafur
Hazret-i Emir halifesinden Hüseyin Hoca halifesi Veli şemseddin hazretlerinin kabridir sene 875

Hüvel baki
Sabıka Brusa ayanı merhum ve mağfur leha cennet mekan firdevs-i aşiyan Yahya Kapanzade Hasib Ahmed Efendi sene 1249

Hüvel baki
Eşraf-ı kuzat zavi el ahiretamdan Hüseyin Fehmi Efendi Hazretlerinin mahdum mükerremeleri merhum cennet mekan İsmet Efendinin sene 1248

Hüvel baki
Cennet mekan Sultan Han müderris dersiam kudvetelleali el muhakkikin umdet el fazlelmudakkiyn mazhar kabu musaddık enbiya elamen zir el ulemai zarelenbiya-i mağfur leha es Seyyid Mehmed Gazali Efendi sene 1262

cami-i mezkur mütevellisi müderrisinden nekud mevkufe memuru Abdürrahman Hilmi Efendidir.

Mahalle-i mezkurede Kaygan Camii şerifi mevcuddur. Cami mezkur oldukça cesimdir. Civarı ayrıca çarşı olduğundan kesir el cemiadır.
Burada da bir küçük camii mevcud olub edayı salat-ı hamse olunamamaktadır. Cami mezkur haziresinde bir kaç makbere mevcud ise de seng mezarları okunmaz bir halde olduğundan tarihine dair malumata destres olunamamaktadır.
Mahalle-i mezkurede mukaddem edayı salat-ı hamse olunamamakda iken bu kere müceddeden tamir olunan Hoca Tabib camiinde edayı salata başlanmış bu vesiyle iyle de eda-i hayriye cenab-ı padişahı yad ve tezkir olunmakda bulunmuşdur.

Sarı Abdullah Camisi - 1930lardaki yıkımından önce


Burada Hançerli Vakfından Sarı Abdullah Camii şerif-i mevcuddur. Camii mezkurun karşusunda mekteb-i ibtidai(İlkokul) haziresindeki makberenin seng mezarı :

Hüvel baki

Reis el hafızin ve kurra el kamilinden cennet mekan frdevsi aşiyan merhum ve mağfur leha Hüseyin Halkiye Efendi'nin sene 1280(1863-64)

iş bu cadde taib olundukda ciheti-i yesarede Posta ve Telgrafhane ve hükümet dairesi ve mektebi rüşdiye-i askeriye cihet yemininde kargir olarak inşa olunmuş tiyatro ve sıra kahveler mütesadif olur.


Alaca Mescid Camisi ve bahsedilen üç lüleli çeşme

Kahvelerin ilerisinde Rüşdiye-i Askeriye Mektebinin karşusunda üç lüleli daim akar bir çeşme mevcud olub üzerinde şu :

Tuğrayı Gazi Hümayun
Sahib el hayrat el Hac Aziz Ahmed Paşa
Mutasarrıf vechiyle ve Hüdavendigar sene 1228(1813)

Buradan az aşağıda Alaca Mescid dinmekle maruf kârgir üzeri kiremitle meskuf bir mescid-i şerif mevcud olub şark(doğu) cihetinde(yönünde) bulunan mekabirin(kabirlerin) bazısının mezarıyla tezyin sahife olunur. Nurullah kabre Ah minel mevt
Hüvel baki

Hacı Ali Paşanın Tatar Ağası merhum İbrahim Ağanın Ağanın mahdumu merhum Mustafa Ağa sene 1250(1834)


Nakşibendiye Baba Dergahı ve üç lüleli çeşme

Caddede buradan biraz ileride Tarikat-ı Nakşibendiyyeden Baba Efendi Dergahı mevcud olub pazartesi ve cuma geceleri icrayı ayini tarikat eda idilür. Mescid tarzında bina olunmuş olan tevhidhanesi edayı aydiye(bayram namazı) cuma ve vakat-i hamse(beş vakit) içün daimi açıkdır. Dergah-ı müşerrif bu kere derece-i müceddeden(yeniden) tamir olunmuş ve mefruşat ve müzeyyinatı ikmal bulunmuşdur. El yevm(bugün) postnişini adab-ı asır ve şurayı binamdan eş şeyh el hac Baha Efendi vefat etmekle evlad-ı kebiri : reşadetlü Mehmed Efendi seccade nişin olmuşdur. Dergah-ı şerifin garb(batı) tarafındaki hazirede mevcud makbereden caddeye nazır pencere önündeki kabrin seng(taş) mezarı:

Tarikat-ı aliyye-i Nakşibendiyeden meşayih-i azamdan pişva-i tarikat rahnamı hakikat merkez daire-i vilayet mecmu(toplayan) esrar maarif(bilgi) reşadet kutbül arifin (ariflerin kutbu) gavsil aslin mürşid agâh arif-i billah mazhar-ı envar billatif baniiyn hankah-ı şerif kudvet-ül allame-i es-salikiyn en-Nakşibendi es Seyyid eş şeyh el hac Ahmed Baba sene 1266(1849-50)
Mahalle-i mezkure(sözü edilen) de Simkeş Mescidi şerifi ünvanıyla maruf(bilinen) bir mescid-i şerif mevcud olub minare bulunmadığından kapu yanındaki çeşmenin üzerinde ezan-ı Muhammedi kıraat(okuma) olunur. Buraya çıkabilmek içün basamaklı bir nerdevan(merdiven) inşa olunmuşdur.
Bu mahallede tarz-ı mimarisi fer hafza kârgir olarak olunmuş Kara şeyh Cami şerifi mevcud olub minare tahtındaki(altında) taşında şu ibare muharrerdir(yazılıdır):

Hüvel baki
Merhum ve mağfur leha cennet mekan firdevsi aşiyan Kara şeyh Abdullah Efendi sene 1235(1819-20)


Telgraf ve posta haneye muttasıl pencere önünde nazır mütesadüf olan seng mezar :
Hüvel baki
Hazret merhum himmete ersin
Biltekaüd oldu sultaniye cah
İtdi ahir terk gülzar-ı cihan
Hatif Gaybi dedi tarihini
Bahri cuş ilüm saliha
Mevleviyetden o bir saliha
İtdi cennetde misal-i rayiha
İyledi dünyadan el fatiha sene 1128 (1715-16)
Hükümet konağının kıble cihetinde bulunan iş bu mahallede kârgir olarak inşa olunan Hacılar Camii şerifi mevcud olub tarihi taşı gayet yüksek bir mahalle talik olunduğundan malumat-ı tarihiyesine destser olunamamış yalnız iç kapu üzerinde muharrer şu : 1203 senesi 15 Receb yazıdan camiin tarihi mezkurede bina olunduğu anlaşılmışdır. Camiin önünde yüksek mahalde bir kaç makber mevcud ise de seng mezarları okunmaz bir haldedir. Matbaa-i vilayet bu mahalde ve camiin şarkında dört yol ağzında vakidir.
Mahalle-i mezkurede kârgir Nalbandoğlu ünvanıyla maruf bir camii şerif bulunmaktadır. Camiin karşusunda bir mekteb-i ibtidai mevcud olub mezkur havalisinde mevcud makbereden bir kaçının seng mezarı arz enzar kakarin iyle tezyin sahife iyleriz.

Hüvel baki
Brusa Kadısı iken vefat iden şamizade merhum ve mağfur leha Mustafa Efendi sene 1194 (1780)

Hüvel baki
Arifi billah mürşid-i agâh Yalancı Efendi dinmekle meşhur tarikat-ı aliyye-i Nakşibendiyyeden Konevi eş-şeyh el hac Hafız Ömer Hulusi Efendi sene 1293(1876-77)

Hüvel baki
Merhum Yalancı Hafız Ömer Efendinin zevcesi merhum şerfie Rukiye sene 1301(1883-84)

Kayın pederi Said Efendi sene 1280(1863-64)

Brusa(Bursa) Mekteb-i Rüşdiyesinin muallimi merhum Sadeddin Efendinin biraderi merhum Yalancı Efendinin damadı el hac Hüseyin Hüsnü Efendi sene 1301(1883-84)


Mahalle-i mezkuredeki şeker Hoca Mescidi şerifi hariminde pencere önündeki kabrin taşı :

Hüvel baki
Bendegân al aba ve mensub hazret-i evliyadam Brusa(Bursa) handan-ı eşraf kadiminden sabıkanAydın mal müdür ve Ankara muhassılı olub birer defa Hamid abad ve Antalya ve Menteşe ve Alaiye ve üç kere Burdur Sancağı kaymakamlığında bulunan şerif Mehmed Ağanın sene 1288(1871-72)


Mescidi şerif-i mezkurun şark cihetinde vaki kârgir türbenin penceresi üzerinde şu :
Haz-el türbe Ahmed bin Seyyid Ali fi evail Zilhicce sene 708 ve sandukan taşında şu ah min-el mevt ibare muharrerdir.

Mahalle-i mezkurede Hazret-i Mısri Dergahı şerifi mevcud olub cümle kapusu üzerinde şu :

O bismillah çekmiş ilm-i edyanı izzetle
Kamu afitab ve ednada tasarrufda müsellemdir
Odur ol Mısr-i sahib devran nükte-i devran
Rıza babı feth oldu hilafetle ey şah
Cemi kudsiyane muktedadır Hazret-i Mısri
Calis-i taht-ı gavsiyetde ferddir Hazret-i Mısri
Gabardır kûhi kemal celadır Hazret-i Mısri
Anın çün halk bende pişvadır Hazret-i Mısri
Hakka salikine feyzin revadır Hazret-i Mısri sene 1245(1829)


Dergâh-ı mezkur haziresinde bir kaç aded makbere mevcuddur. Postnişini reşadetlü şeyh Morevi Hacı Mustafa Efendidir.
Mahalle-i mezkurede İne Bey Camii şerifi dinmekle maruf kârgir camii şerif mevcud olub ciheti şerifesinde tahta parmaklıkla mahudud makberenin senginde şu intikal el merhum Ahmed Mustafa Fakir sene 916 - 1510 yine bu civarda kapusu Akbıyık Caddesi üzerinde çifte merdivenle çıkılur kârgir dershanesi kubbeli Hüseyin Paşa Medresesi vardır. Medrese-i mezkurede talebe-i ilim mevcud olub müderrisin-i kiramdan Abdurrahman Efendi tarafından tedris-i ilüm olunmaktadır. Medresede keteb-i mütenave-i kesireyi havi bir de kütübhane vardır. Mahalle-i mezkurun Gözedici Sokağında köşede etrafı parmaklıkla muhallat kabirin taşında şu vechile muharrerdir.

Hüvel Baki
İş bu zat-ı ali Güzelce Mehmed Efendi dinmekle maruf olub her ne husus içün ruhu şeriflerinden istimdat idilürse elbette murad olunacağı Baldırzade tarihinde görülmüşdür. Rahmetullahi alyhe sene 1206 - 1791

Mahalle-i mezkurede Akbıyık türbe-i şerifinin üst tarafındaki çıkmaz sokakda Veled-i Hariri Camii şerifi mevcud olub bani-i müşarileyhe minare tahtında medfundur. Civarında ...kir bir kaç makbere de mevcuddur. Akbıyık hazretlerinin üstü kapalı bir zaviye içerisinde sanduka-i şerifesi bulunup zaviye-i mezkurenin üzerinde sülüs hattıyla kelime-i celile-i tevhid ve besmele-i şerif ve Ala an evliyaullah la havf aleyhim vela hüm yehzenun ayeti kerimesi ve sandukası üzerinde şu
Kutb-ül arifin ve gavs-el vasilin şeyh-ül kâmilin Akbıyık Sultan hazretlerinin sene 1262 ibare muharrerdir.
şeyh müşarileyhin tercüme-i hallerinden birinde imdat el müşarileyh eş şeyh Hacı Bayram Veli müntesiblerinden mecnun Akbıyık Dede hazretleri agniyadan? olub hab el hay reis gül hatiye-i vakfınca şeyhi fakr ve fakih olmasını nasihat itdikçe Abdal mevmi ileyhe tesir etmeyerek ekmeyen biçmedi bu mezrada el hasıl kime lazım ise ekmek ana lazım itmek diyordu cevabda bulunarak şeyh müşarileyhe dilgir olması hasebiyle kat i ülfet iderek ahir ömrüne değin başı açık olarak seyahatle Bursaya geldiğinde irtihal dar-ı bekaya iylemişdir. Burada vaki Sarrafiye Medresesinde el yevm talebe-i ilum mevcud olub müderrisi mahkeme-i şeriyye hulefasından Tahir Efendi olub tedris ilüm itmektedir. Mezkûr Akbıyık hazretlerinin zaviyesine muttasıl mezarlık duvarında vali-i esbak merhum Ahmed Münir Paşa'nın hayratı olmak üzere 1312 - 1894 de inşa olunmuş bir çeşme mevcuddur.